भारतातील घटत्या भूजलसाठ्याबाबत संयुक्त राष्ट्रांचा इशारा

भारतातील भूजलपातळी सातत्याने खालावत असल्याचा इशारा जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) State of Global Water Resources 2025 या अहवालातून देण्यात आला आहे.

देशाच्या विशेषतः उत्तर आणि वायव्य भागात भूजलपातळी घटत असल्याचे यापूर्वीही दिसून आले आहे. मात्र, नव्या जागतिक मूल्यांकनानुसार ही घट आता अनेक वर्षांपासून कायम आहे. म्हणजेच भूजलाचे पुनर्भरण होण्यापेक्षा त्याचा उपसा अधिक होत आहे, त्यामुळे जलसंतुलन बिघडले आहे.

हेही वाचाः भारत पाण्याच्या दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर

WMOच्या अहवालानुसार, २०२२ ते २०२५ या काळात भारतासह अमेरिका खंडातील काही भाग, युरोप, मध्यपूर्व, दक्षिण आफ्रिका आणि ऑस्ट्रेलियातील काही भागांमध्ये भूजलाची सातत्यपूर्ण तूट दिसून आली. अनेक भागांमध्ये भूजलाच्या अतिउपशाला या परिस्थितीमागील महत्त्वाचे कारण मानण्यात आले आहे.

जगभरातील परिस्थितीही चिंताजनक

२०२५ मध्ये जगभरातील ३४ टक्के भूजल निरीक्षण केंद्रांवर भूजलपातळी सामान्यपेक्षा कमी ते अत्यंत कमी आढळली. २०२४ मध्ये हे प्रमाण २५ टक्के होते. त्याचवेळी सुमारे ३१ टक्के निरीक्षण केंद्रांवर भूजलपातळी सामान्यपेक्षा अधिक होती.

हेही वाचाः सावधान, जागतिक जलसंकट घोंगावतेय!

ही आकडेवारी २००१ ते २०२० या वीस वर्षांच्या कालावधीला आधार मानून तयार करण्यात आली आहे. उपलब्ध निरीक्षण केंद्रांच्या आधारे भूजलाची स्थिती मोजण्यात आली आहे.

WMOच्या विश्लेषणानुसार, भूजलातील बदल संचयी पातळीवरील घट आणि अनेक वर्षे सुरू असलेल्या कोरडेपणाचे संकेत देतात.

‘आपण बचत खातेच संपवत आहोत’

State of Global Water Resources हा अहवाल गेल्या पाच वर्षांपासून प्रकाशित होत आहे. त्यामुळे जलचक्रातील विविध घटकांची तुलनात्मक आकडेवारी उपलब्ध झाली असून, दीर्घकालीन बदल अधिक स्पष्टपणे दिसू लागले आहेत.

यासंदर्भात WMOने म्हटले आहे की, २०२५ हे वर्ष जगातील नद्यांसाठी तीन दशकांहून अधिक काळातील सर्वांत कोरड्या वर्षांपैकी एक होते. पृथ्वीवरील गोड्या पाण्याच्या साठ्यात दीर्घकाळापासून होत असलेली घट आणि हिमनद्यांचे सातत्याने वितळणे यामुळे भविष्यात मानवी जीवन आणि अर्थव्यवस्थेसमोर गंभीर परिणाम निर्माण होऊ शकतात.

उत्तर भारतातही २०२५ मध्ये जमिनीवरील पाण्याचा साठा (terrestrial water storage) सामान्यपेक्षा कमी राहिला.

WMOच्या महासचिव सेलेस्ते साउलो यांनी या परिस्थितीचे वर्णन “आपण आपल्या बचत खात्यातील पाणी संपवत आहोत” अशा शब्दांत केले.

त्यांच्या मते, २०१४१६ पासून जागतिक भूजलसाठ्यात सातत्याने घट होत आहे. सलग चौथ्या वर्षी जगातील प्रत्येक मोठ्या हिमनदी प्रदेशातील बर्फाचे वस्तुमान घटले आहे.

भूजलाची स्थितीही याच दिशेने जात आहे. २०२५ मध्ये जगभरातील निरीक्षणाखाली असलेल्या जवळपास दोन-तृतीयांश विहिरींमध्ये भूजलाची स्थिती ऐतिहासिक सरासरीपेक्षा वेगळी होती. शिवाय, २०२४च्या तुलनेत परिस्थिती सुधारण्याऐवजी भूजलतुटीचे प्रमाण आणखी वाढले आहे.