एकीकडे रशिया-युक्रेन युद्ध, दुसरीकडे इस्राएल-पॅलेस्टिनी संघर्षाने जग अस्वस्थ असताना इस्राएलने इराणवर केलेल्या हल्ल्याने जगापुढे आणखी एक गंभीर संकट निर्माण झाले. (Israel-Iran conflict)
-डॉ. विजय चोरमारे
१३ जून २०२५ च्या पहाटे इस्राएलने ‘ऑपरेशन रायझिंग लायन’अंतर्गत इराणच्या अण्वस्त्र सुविधा, लष्करी तळ आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या निवासस्थानांवर हवाई हल्ले केले. या हल्ल्यात इराणच्या नातांझ येथील प्रमुख युरेनियम संवर्धन केंद्र, खोंदाब आणि खोरमाबाद येथील अण्वस्त्र सुविधा तसेच मिसाईल उत्पादन केंद्रांचे नुकसान झाले. इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्डचे कमांडर हुसेन सलामी आणि लष्करप्रमुख मेजर जनरल मोहम्मद बाघेरी यांच्यासह सहा अणुशास्त्रज्ञांचा मृत्यू झाला. हा हल्ला इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाला खीळ घालण्यासाठी आणि इस्राएलच्या अस्तित्वाला असलेला धोका कमी करण्यासाठी होता, असे इस्राएलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी म्हटले. (Israel-Iran conflict)
जागतिक परिणाम
हल्ल्यानंतर ब्रेंट क्रूडच्या किमती ८-१२% वाढून ७८ यूएस डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचल्या. स्ट्रेट ऑफ होर्मुझमधील संभाव्य अडथळ्यांमुळे तेल पुरवठ्यावर परिणाम होण्याची भीती आहे, कारण जगातील २०% तेल या मार्गातून जाते.
इराणच्या राष्ट्रीय तेल कंपनीने सांगितले की, त्यांचे तेल साठवण आणि शुद्धीकरण केंद्र सुरक्षित आहेत, परंतु बाजारातील घबराटीमुळे किमतींवर दबाव आहे. (Israel-Iran conflict)
जागतिक बाजारपेठेत अस्थिरता :
हल्ल्यामुळे जागतिक शेअर बाजारात चढ-उतार दिसले, अमेरिकी स्टॉक फ्यूचर्स घसरले आणि गुंतवणूकदारांनी सोने आणि अमेरिकी ट्रेझरीसारख्या सुरक्षित मालमत्तांकडे धाव घेतली.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ आणि रेड सी यांसारख्या व्यापारी मार्गांवर अडथळे येण्याची शक्यता वाढली, ज्यामुळे मालवाहतूक खर्च आणि पुरवठा साखळीवर परिणाम होऊ शकतो.
भू-राजकीय तणाव :
इराणचे सर्वोच्च नेते आयातुल्लाह खोमेनी यांनी इस्राएलला या साहसाबद्दल “कठोर शिक्षा” देण्याची धमकी दिली. तर इस्राएलने पुढील हल्ल्यांची तयारी दर्शवली. यामुळे मध्य पूर्वेत व्यापक युद्धाची भीती वाढली आहे.
संयुक्त राष्ट्रांचे सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस यांनी सर्वसंबंधितांना संयम बाळगण्याचे आवाहन केले आहे. तर ओमान आणि तुर्की यांनी इस्राएलच्या हल्ल्याचा निषेध केला. इस्राएलचा हल्ला म्हणजे आंतरराष्ट्रीय कायद्याचे उल्लंघन असल्याचे म्हटले आहे. (Israel-Iran conflict)
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हल्ल्याचे समर्थन केले असून इराणला अण्वस्त्र करारासाठी अनेकदा संधी दिली, कठोर शब्दात समजावले परंतु त्यांनी ऐकले नाही. मी स्पष्ट शब्दांत सांगितले होते की, अमेरिकेकडे जगातले सर्वात ताकदवान सैन्य आहे आणि इस्राएलकडे मोठ्या संख्येने शस्त्रास्त्रे आहेत. आणि त्याचा वापर कसा करायचा हे त्याना ठाऊक आहे. इराण अजूनही करारासाठी तयार झाला नाही, तर पुढचे हल्ले अधिक भीषण असतील, असा इशारा ट्रम्प यांनी दिला आहे.
अण्वस्त्र प्रसाराची चिंता :
हल्ल्यामुळे इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाला मोठा धक्का बसला, परंतु यामुळे इराणच्या अण्वस्त्र महत्वाकांक्षा वाढण्याची शक्यता आहे. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेने (IAEA) इराणला अणुकराराच्या उल्लंघनासाठी दोषी ठरवले आहे, ज्यामुळे संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेकडून नवीन निर्बंध येऊ शकतात.
भारतावरील परिणाम
तेल आयात आणि ऊर्जा सुरक्षा :
भारत आपल्या ८०% तेल गरजा आयातीतून पूर्ण करतो. इराण हा पूर्वीचा तेल पुरवठादार असला, तरी सध्या भारत सौदी अरेबिया आणि इराकवर अवलंबून आहे. तेलाच्या किमतींमधील वाढीमुळे भारताच्या व्यापारी तुटीवर दबाव येईल, ज्यामुळे इंधन, वाहतूक आणि उत्पादन खर्च वाढेल.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुझमधील अडथळ्यांमुळे भारताच्या तेल आयातीवर परिणाम होऊ शकतो, कारण हा मार्ग भारताच्या तेल आयातीचा प्रमुख मार्ग आहे. (Israel-Iran conflict)
शेअर बाजार आणि अर्थव्यवस्था :
हल्ल्यामुळे भारतीय शेअर बाजारात अस्थिरता वाढेल. तेलावर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रांमधील कंपन्या (उदा., ऑटोमोबाईल, पेंट्स) आणि इस्राएलशी संबंधित कंपन्यांवर (उदा., अदानी पोर्ट्स) परिणाम होऊ शकतो.
परदेशी गुंतवणूक कमी होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे बाजारावर दबाव वाढेल.
व्यापार आणि निर्यात :
इराण हा भारताच्या बासमती तांदूळ आणि चहाचा प्रमुख खरेदीदार आहे. हल्ल्यामुळे या निर्यातीवर परिणाम होऊ शकतो, विशेषतः जर इराणने आर्थिक निर्बंध लादले किंवा प्रतिहल्ले केले तर.
रेड सी आणि सुएझ कालव्यासारख्या मार्गांवरील अडथळ्यांमुळे भारत-युरोप व्यापारावर परिणाम होईल, ज्यामुळे मालवाहतूक खर्च वाढेल आणि विलंब वाढेल.
परदेशी भारतीय कामगार :
आखाती देशांमध्ये सुमारे ९० लाख भारतीय काम करतात. या क्षेत्रातील अस्थिरतेमुळे त्यांच्या नोकऱ्या आणि उत्पन्नावर परिणाम होऊ शकतो. ज्यामुळे भारताला मिळणाऱ्या परदेशी चलनावर परिणाम होईल.
कूटनीतिक आव्हाने :
भारताने इस्राएल आणि इराण दोघांशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवले आहेत. भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाने सर्व पक्षांना संयम बाळगण्याचे आवाहन केले आणि इराणमधील भारतीय नागरिकांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला.
भारताने मध्यस्थीची भूमिका घेण्याचा प्रयत्न केला आहे, परंतु तणाव वाढल्यास भारताची तटस्थ भूमिका कायम ठेवणे कठीण होईल.
निष्कर्ष
१३ जून २०२५ रोजी इस्राएलने इराणवर केलेल्या हल्ल्यामुळे जागतिक तेल बाजार, व्यापार आणि भू-राजकीय स्थिरतेवर गंभीर परिणाम झाले. भारतासाठी, तेलाच्या किमतींमधील वाढ, शेअर बाजारातील अस्थिरता आणि निर्यातीवरील परिणाम यामुळे आर्थिक आव्हाने वाढतील. भारताने कूटनीतिक संतुलन राखण्याचा प्रयत्न केला आहे, परंतु दीर्घकालीन तणावामुळे त्याच्या ऊर्जा सुरक्षा आणि आर्थिक स्थैर्यावर परिणाम होऊ शकतो.