प्रतिनिधी

• देवदत्त पटनायक

विशाखापट्टणमला कदाचित कार्तिकेयची जुळी बहीण विशाखा हिच्यामुळे हे नाव मिळाले असावे. महाभारतात ही कथा सांगितली आहे. कार्तिकेयने इंद्राचा शत्रू तारकाचा वध केला होता. स्वतःला असुरक्षित समजणाऱ्या इंद्राने कार्तिकेयला संभाव्य प्रतिस्पर्धी मानून त्यांच्यावर आपल्या वज्राने प्रहार केला. त्या जखमेतून विशाखा प्रकट झाली आणि त्यामुळे इंद्र आणखी भयभीत झाला. कार्तिकेयने देवराजाला आश्वस्त केले की त्यांना स्वर्गाच्या सिंहासनाची इच्छा नाही. इंद्राच्या सेनेचा सेनापती महासेन म्हणून ते समाधानी होते. देवसेना, जो ‘सेना’चा स्त्रीलिंगी रूप आहे, त्यांची पत्नी झाली!

कार्तिकेयची कथा प्रदेशानुसार वेगळी

कार्तिकेयची कथा प्रदेशानुसार विभागली जाते. उत्तरेत ते युद्धात स्त्रियांना विधवा करणारे देवता आहेत. स्त्रियांना त्यांच्यापासून दूर राहण्यास सांगितले जाते. स्वतःला अनाकर्षक बनवण्यासाठी ते आपली त्वचा त्यागतात आणि राखेने स्वतःचे शरीर लिंपून घेतात. ते पहिले वैदिक योद्धा-संन्यासी होते, नाथ-जोगींचे पूर्वज होते. त्यांना कधीकधी हिमाचलमधील मोरावर स्वार असलेल्या बाल-ऋषी बालकनाथाशी जोडले जाते.

हेही वाचाः पुरीतील ब्राह्मणांनी मराठ्यांऐवजी ब्रिटिशांना का पसंती दिली ?

परंतु तमिळनाडूमध्ये पश्चिम घाटातील पलनीच्या टेकड्यांवर ते षण्मुखन म्हणून विराजमान आहेत—कृत्तिका नक्षत्रातील (प्लीएडीज तारकासमूहातील) सहा ताऱ्यांपासून जन्मलेला सहामुखी, तेजस्वी पुत्र. त्यांच्या ध्वजावर कोंबड्याचे चिन्ह आहे. ते भाला धारण करतात, सापांशी लढणाऱ्या मोरावर स्वार होतात आणि आक्रमकतेचा ग्रह मंगळ याच्याशी जोडलेले आहेत. येथे ते संन्यास घेत नाहीत, तर एका आदिवासी स्त्रीला—वल्लीला—भुरळ घालून तिच्याशी विवाह करतात.

ते उत्तरेकडील देवतेचे रूपांतर होते का?

आजपासून दोन हजार वर्षांपूर्वी तमिळ कवी सेयोन यांच्याबद्दल बोलत होते—कुरिंजी पर्वतरांगांतील लाल देवता: शिकारी, योद्धा, प्रेमी. त्यांचे पुजारी वेलन भाला घेऊन नृत्य करत असत, तर भक्त त्रैलोक्यात तल्लीन होत असत. रक्त, मांस, पशुबळी—हेच त्यांचे विधी होते. त्यांच्या आई-वडिलांची कोणतीही कथा आढळत नाही. मात्र त्यांना कधीकधी वनप्रदेशातील देवी कोत्रवईशी जोडले जात असे.

हेही वाचाः सनातनींमध्ये स्त्रियांविषयीचा तिरस्कार कुठून आला?

कार्तिकेयच्या जन्माच्या अनेक गुंतागुंतीच्या आवृत्त्या उत्तर भारतीय संस्कृत ग्रंथ महाभारतात आढळतात. या ग्रंथाची रचना तमिळ काव्याच्या जवळपास त्याच काळात झाली होती.

एका आवृत्तीनुसार, सप्तर्षींच्या सात पत्नींपैकी सहा जणींना पाहून अग्नीचे वीर्यस्खलन होते. त्यांची पत्नी स्वाहा ते वीर्य हिमालयातील एका सरोवरापर्यंत घेऊन जाते. वीर्याचे सहा कण एकत्र येऊन सहा मुखांच्या बालकाचे रूप धारण करतात. त्या सहा पत्नींवर व्यभिचाराचा खोटा आरोप केला जातो. तरीही तो बालक त्यांना माता म्हणून स्वीकारतो आणि इशारा देतो की जो कोणी त्यांना इजा करेल, त्याला गर्भपाताची शिक्षा भोगावी लागेल.

दुसऱ्या एका आवृत्तीत, शिवाचे वीर्य इतके प्रचंड असते, की ते धारण करणे अशक्य होते. ते अग्नीला जाळून टाकते, नदीदेवता गंगेला उकळवून सोडते आणि एका सरकंड्याच्या वनाला आग लावते. त्या राखेतून सहा बालके प्रकट होतात. कृत्तिका त्यांना स्तनपान करवतात आणि अखेरीस पार्वती त्या सहा बालकांना एकरूप करते.

अग्निचा पुत्र ते शिवाचा पुत्र

सुरुवातीला कार्तिकेय हा वैदिक अग्नीचा पुत्र आहे. नंतर तो उत्तर-वैदिक शिवाचा पुत्र बनतो. दोन्ही परिस्थितींमध्ये वैदिक देवतांना आपल्या स्वर्गाचे रक्षण करण्यासाठी या तारकांपासून जन्मलेल्या उग्र बालकाची गरज असते.

हा उत्तरेकडील स्कंद दक्षिणेकडे गेला. कावेरीच्या खोऱ्याजवळील इक्ष्वाकू मंदिरांमध्ये त्याला सुमारे १,७०० वर्षांपूर्वी प्रथम स्थान मिळाले. सुमारे १,४०० वर्षांपूर्वी कांचीच्या पल्लव मंदिरकलेने त्याला शिव आणि उमा यांचा पुत्र बनवले. त्याची प्रतिमाही कंबोडियापर्यंत पोहोचली. परंतु हा कार्तिकेय तमिळ मुरुगनपेक्षा वेगळाच होता.

मुरुगन शाकाहारी कसा बनला?

मुरुगन हा पर्वतांचा, शिकाऱ्यांचा, प्रेमाचा आणि आवेशाचा (possession) देव होता. स्त्रिया त्याच्यासाठी आपली घरे सोडत असत. तो ब्रह्मचारी नव्हता. मग हा मांसाहारप्रिय, उग्र देवता सुब्रह्मण्य—म्हणजे ब्राह्मणांचा प्रिय—एक कोमल, शाकाहारी देवता कसा बनला? याचा संबंध दक्षिणेकडे झालेल्या ब्राह्मणांच्या स्थलांतराशी होता का?

हेही वाचाः मंदिरे पाडून लुटणारे आणि बांधून लुटणारे!

उत्तर भारतात पावसाळ्याच्या सुरुवातीला होणाऱ्या शिवाला समर्पित ‘कांवड’ यात्रांशी परिचित असलेले लोक दक्षिण भारतात हिवाळ्यातील पावसाळ्यात मुरुगनला समर्पित होणाऱ्या थाईपूसम, म्हणजेच ‘कावडी’ उत्सवांशी बहुधा अपरिचित असतात. दोन्ही उत्सवांमध्ये खांद्यावर दोन्ही बाजूंना घडे लटकवून चालण्याची परंपरा आहे. उत्तरेकडील विधीमध्ये गंगेचे पाणी वाहून नेले जाते. दक्षिणेकडील विधीमध्ये दूध आणि भस्म वाहून नेले जाते. दोन्ही ठिकाणी  वाटेत हे घडे जमिनीवर ठेवता येत नाहीत.

हिडिंब राक्षसाचे स्मरण

दक्षिणेत हा विधी हिडिंब नावाच्या असुराच्या यात्रेच्या रूपात स्मरणात ठेवला जातो. तो अगस्त्याबरोबर हिमालयातील पर्वतशिखरे आणि नद्या दक्षिणेकडे घेऊन आला होता. शिव आणि शक्ती यांनी आपल्या विरक्त पुत्राशी त्याचे पुन्हा मिलन घडवून आणण्यासाठी अगस्त्याला पाठवले होते.

ही कथा एका वास्तविक स्थलांतराचे स्मरण करून देते. शिवभक्त ब्राह्मण आपल्या उत्तरेकडील वैदिक समकक्षांपासून वेगळे होऊन कर्कवृत्ताच्या दक्षिणेकडील दुर्गम प्रदेशात प्रवासाला निघाले होते. त्यामुळे विंध्य पर्वताला झुकावे लागले. त्यांनी दक्षिणेकडील पर्वतांना दक्षिण कैलास आणि दक्षिणेकडील नद्यांना दक्षिण गंगा असे संबोधले.

हे स्थलांतरित ब्राह्मण होते, ज्यांना पल्लव आणि चोल राजांकडून ब्रह्मदेय भूमीदान मिळाले. त्याच्या बदल्यात त्यांनी या राजांना सूर्यवंश आणि चंद्रवंशाच्या वंशावळी प्रदान केल्या.

बौद्ध धर्म, जैन धर्म, ब्राह्मणवाद आणि शिवपूजा—हे सर्व उत्तरेकडून आले. बौद्ध आणि जैन धर्म स्थानिक देवतांना आपल्या संन्यासी गुरूंपेक्षा कनिष्ठ मानत असताना, ब्राह्मणांनी स्थानिक देवतांना वेदांतील परम तत्त्वाची अभिव्यक्ती म्हणून पाहिले.

दक्षिणेतील ब्राह्मणांचे अस्तित्व

एका स्थानिक पर्वतदेवतेला इंद्राच्या स्वतःच्या सेनापतीच्या समकक्ष सिद्ध करून ब्राह्मण स्थानिक राजांचे लाडके बनण्यात यशस्वी झाले आणि आपल्या मठवासी प्रतिस्पर्ध्यांवर विजय मिळवला. राजांना शिवाच्या विवाहाच्या आणि स्कंदाच्या युद्धांच्या जीवनाला स्वीकारणाऱ्या कथा आवडत होत्या. तरीही बौद्ध आणि जैन धर्मातील प्रतिबंधात्मक आहाराचे नियम कायम राहिले—केवळ संयमाचे प्रदर्शन करण्यासाठी नव्हे, तर शुद्धीकरण शक्य करण्यासाठीही.

दक्षिणेत ब्राह्मणांची उपस्थिती २,००० वर्षांहून कमी जुनी आहे. ते अनिच्छेने, बौद्ध आणि जैनांच्या पावलावर पाऊल ठेवत दक्षिणेकडे स्थलांतरित झाले असावेत. कदाचित हूणांच्या आक्रमणांमुळे, ज्यांनी उत्तरेकडील व्यापारी मार्ग उद्ध्वस्त केले होते, हे स्थलांतर झाले असावे.

ते आपल्यासोबत Z-93 स्टेप जीन घेऊन आले. हा जीन ३,००० वर्षांहून अधिक काळापूर्वी उत्तर भारतात प्रवेशला होता. ते आपल्यासोबत संस्कृत व्याकरण आणि राजमंडल राजतंत्राचा प्रतिमानही घेऊन आले. या प्रतिमानामुळे दक्षिण भारत आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील राज्यकर्त्यांना शुद्धतेच्या एका नव्या उतरंडीवर आधारित, मंदिरकेंद्रित राज्ये निर्माण करण्यास मदत झाली.

(देवदत्त पट्टनायक हे लोकप्रिय भारतीय साहित्यिक आहेत.)