प्रतिनिधी

• देवदत्त पटनायक

सनातनींचा असा समज आहे की विकिपीडियावर केवळ हिंदू पौराणिक कथांविषयी माहिती आहे; प्रत्यक्षात त्यात इस्लामिक आणि ख्रिश्चन पौराणिक कथांविषयीही माहिती आहे. फक्त हिंदू इतिहासालाच पौराणिक कथा म्हटले जाते, असा त्यांचा दावा आहे. तो अज्ञानातून आला आहे.

सनातनींचा असा विश्वास आहे की राम आणि गणेश या ऐतिहासिक व्यक्ती होत्या. जे लोक असे मानत नाहीत, त्यांच्यावर हल्ला करायची त्यांची इच्छा असते. असे करून ते आपल्या प्रिय पैगंबराविषयी ‘खोटे’ बोलणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला ठार मारणाऱ्या मुस्लिमांचेच अनुकरण करतात. अशी टोकाची प्रतिक्रिया तर्काच्या अभावाचे दर्शन घडवते. सनातनींना हिंदूंनीही तितकेच अतार्किक बनावे असे वाटते. जसे स्त्रीवादी बिंदीची खिल्ली उडवतात आणि तिला पितृसत्तेचे प्रतीक मानतात, पण हिजाबला ‘निवडीचा’ विषय मानतात.

श्रद्धा आणि तथ्य

सनातनींच्या इतिहासानुसार, रामाने दक्षिण भारत जिंकला होता आणि गणेशाची प्लास्टिक सर्जरी झाली होती. असे म्हणताना ते बुद्ध, येशू ख्रिस्त आणि मुहम्मद यांनाही पौराणिक कथांमधील पात्रांपासून ऐतिहासिक व्यक्तींमध्ये रूपांतरित करतात.

हेही वाचाः सनातन धर्मातील तीन प्रकारचे गोरे

बुद्धाच्या अस्तित्वाचा कोणताही ऐतिहासिक पुरावा नाही—कोणत्याही कलाकृती नाहीत, केवळ कथा आहेत. बुद्धाच्या ज्या ‘हाडां’बद्दल सांगितले जाते, तो श्रद्धेचा विषय आहे, तथ्य नाही. मुहम्मद हे ईश्वराचे दूत आहेत आणि येशू ख्रिस्त हा ईश्वराचा पुत्र आहे… पण ईश्वर हे कोणतेही ऐतिहासिक पात्र नाही आणि त्यामुळे प्रेषितासारख्या संकल्पनाही ऐतिहासिक नाहीत. त्या पौराणिक आहेत. श्रद्धेचे विषय आहेत. तथ्य नाहीत.

मानवी संस्कृती कल्पनेवर आधारित आहे, हे समजून घ्यायला तर्कवादी, नास्तिक आणि वैज्ञानिक आळस करतात. समाजाला दिशा देणाऱ्या पुढील संकल्पना काल्पनिक आहेत, जसे ‘ईश्वर’, न्याय, संपत्ती, पैसा, विवाह आणि राष्ट्र. यापैकी एकही गोष्ट ‘वास्तविक’ नाही. त्या अस्तित्वात आहेत कारण हिंसा, कायदे आणि कथांच्या माध्यमातून त्या स्वीकारण्यास आपल्याला भाग पाडले जाते.

न्याय हा माणसाचा अविष्कार

निसर्गात न्यायाचे अस्तित्व नाही. कोणताही प्राणी न्याय्यतेचा हिशेब करत नाही. न्याय हा माणसाने निर्माण केलेला आविष्कार आहे. तो हिशेब करणाऱ्या मेंदूतून निर्माण झाला आहे; हा मेंदू तुमच्याकडे काय आहे आणि माझ्याकडे काय आहे, याचे मोजमाप करतो आणि त्या फरकाला शोषण म्हणतो. इथूनच समानतेची कल्पनाही येते. आणि ईर्ष्येचीही.

हेही वाचाः सनातनींमध्ये स्त्रियांविषयीचा तिरस्कार कुठून आला?

निसर्गात संपत्तीचेही अस्तित्व नाही. ‘ही जमीन माझी आहे’ हे एक वाक्य आहे, तथ्य नाही. जमिनीवरील ताबा कायम ठेवण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे ताकद. शस्त्रांच्या बळावर जमीन ताब्यात ठेवू न शकणाऱ्या लोकांच्या संरक्षणासाठी कायदा तयार करण्यात आला; पण कोणतेही शक्तिशाली राज्य आजही कायदा असो वा नसो, शस्त्रांच्या बळावर जमीन हिसकावून घेऊ शकते. याचा अर्थ असा की संपत्ती ही मुळात कागदपत्रांच्या आड लपवलेली हिंसा आहे. ज्याच्याकडे संपत्ती असल्याचे म्हणतो, तो हिंसक माणूस आहे. तुमच्या मूर्ख शाकाहारी मित्रांना हे सांगा. म्हणूनच शाकाहाराचा पुरस्कार करणारे नग्न साधू होते—त्यांनी सर्व संपत्तीचा त्याग केला होता, कारण संपत्ती म्हणजे हिंसा. ती वास्तविक नाही. एक भ्रम आहे.

मत्स्य न्याय व्यवस्था

कल्पना बाजूला काढल्या, तर तुमच्याकडे केवळ निसर्ग उरतो. आणि निसर्ग खऱ्या अर्थाने मेरिटोक्रसीवर—म्हणजे योग्यता-आधारित व्यवस्थेवर—चालतो: बलवान जगतात, दुर्बल जगत नाहीत आणि तुमच्या मदतीला कोणीही येत नाही. कोणतेही आरक्षण नाही. कोणताही वारसा नाही. कोणतीही दया नाही. हिंदू दृष्टिकोनातून पाहिले तर हा ‘मत्स्य न्याय’ आहे—म्हणजे माशांचा कायदा, ज्यात मोठा मासा छोट्या माशाला खाऊन टाकतो. मेरिटोक्रसी आपल्या टोकाला पोहोचली की ती जंगलाचा कायदा बनते. धर्माचे अस्तित्वच मुळात याला विरोध करण्यासाठी आहे.

प्रत्येक समाजाचे वेगळे नियम

ज्याला आपण संस्कृती म्हणतो, ती सारी घराणेशाहीवर (nepotism) उभी आहे. आपली संपत्ती मुलांना देणे ही घराणेशाहीच आहे. रक्ताच्या नात्याव्यतिरिक्त अशी कोणती गोष्ट आहे जी मुलाला आई-वडिलांच्या कमाईवर हक्क देते? वारसा, सख्खा मुलगा, दत्तक मुलगा—निसर्गात यापैकी काहीही नसते. हे सर्व माणसांनी निर्माण केलेले आहे. संपत्ती, वारसा, कायदेशीर कुटुंब—या सगळ्या काल्पनिक संकल्पना आहेत; म्हणूनच प्रत्येक समाजात त्यांचे नियम वेगवेगळे असतात. संपत्ती किंवा कुटुंबाची एकच सार्वत्रिक संकल्पना अस्तित्वात नाही.

महाकाव्ये आपल्याला नेमके हेच सांगतात, फक्त आपण त्यांची पूजा करण्याऐवजी ती नीट वाचली पाहिजेत.

रामायण आणि महाभारत

रामायण पत्नीची संकल्पना घडवते. ‘ही माझी पत्नी आहे, तिला तुम्ही स्पर्श करू शकत नाही’—हा निसर्गाचा नियम नाही. विवाह टिकवून ठेवण्यासाठी तयार करण्यात आलेला हा एक नियम आहे.

महाभारत याही पुढे जाते. त्यात दाखवले आहे की एक माणूस जंगल जाळतो, त्याच्या राखेवर आपले राज्य उभे करतो, ते आपले असल्याचे सांगतो आणि नंतर जेव्हा दुसरा कोणी ते मिळवण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा स्वतःला पीडित म्हणून सादर करतो. तो पीडित नाही. तो तर आग लावणारा आहे, जो आग आपणच लावली होती हे विसरून गेला आहे.

मुस्लिमांचा विश्वास

मुस्लिमांचा असा विश्वास आहे की त्यांच्या नेत्याने ईश्वराशी संवाद साधला होता आणि ईश्वराने त्यांना काय खावे, तसेच महिला आणि समलैंगिकांशी कसे वागावे, हे सांगितले होते. ही कथा संपूर्ण समुदायाला आपली जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलण्यास (outsource करण्यास) मदत करते. त्यांच्याकडे नियमांचे एक पुस्तक आहे, एक रिपोर्ट कार्ड आहे आणि मृत्यूनंतर त्यांना शिक्षा करू शकणारा एक कठोर शिक्षक आहे. ख्रिश्चनांचाही असाच विश्वास आहे. मार्क्सवादी अशा समानतेच्या जगाची कल्पना करतात, जे केवळ कल्पनेतच अस्तित्वात आहे. ‘वोक’ (woke) लोक कोणत्याही ‘शोषणाशिवाय’ असलेल्या जगाची कल्पना करतात—त्यांना असे जंगल हवे आहे, जिथे न्यायाधीश नसतो; फक्त शिकारी आणि शिकार असतात.

IQ कमी असलेले लोक

जे लोक पौराणिक कथांना केवळ मनगटातून तयार केलेल्या कथा (fiction) मानतात, त्यांचा IQ कमी असतो. जे लोक पौराणिक कथांना इतिहास मानतात, त्यांचाही IQ कमी असतो. त्यांच्यात प्रतीक आणि रूपके समजून घेण्याची क्षमता नसते. कल्पना लोकांना एकत्र कशा आणतात, हे त्यांना समजत नाही.

काल्पनिक कल्पना कथा आणि विचारधारा यांच्या रूपाने मंदिरे, प्रथा, सण-उत्सव (कला आणि नाट्याच्या माध्यमातून) तसेच राज्यशास्त्राच्या विभागांमध्ये (भाषणे, युक्तिवाद आणि धोरणांच्या माध्यमातून) पसरवल्या जातात.

(देवदत्त पटनायक हे भारतीय पुराणकथांचे विवेचन करणारे लोकप्रिय लेखक आहेत.)