- मयूर बरगजे
पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात बिबट्यांच्या वाढत्या हल्ल्यांमुळे भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. विशेषतः पिंपरखेड गावात अवघ्या तीन आठवड्यांत तीन जणांचा बळी गेल्यानंतर शेतकऱ्यांनी एक अनोखा उपाय शोधला आहे. ते आता ऊसाच्या शेतात काम करताना कुत्र्यांसाठी वापरले जाणारे धातूच्या काट्यांचे पट्टे स्वतःच्या गळ्यात घालू लागले आहेत. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
कुत्र्याचा जीव वाचला, तिथूनच कल्पना सुचली
शेतकरी मौली ढोमे यांच्या कुटुंबाला हा उपाय एका अनुभवातून सुचला. काही दिवसांपूर्वी एका बिबट्याने त्यांच्या कुत्र्याला ऊसाच्या शेतात ओढून नेले. मात्र त्याच्या गळ्यातील काटेरी पट्ट्यामुळे बिबट्याला त्याची मान पकडता आली नाही आणि कुत्रा बचावला.
याच घटनेनंतर ढोमे कुटुंबाने आणि इतर गावकऱ्यांनी स्वतःच्या सुरक्षेसाठी असेच पट्टे वापरण्याचा निर्णय घेतला. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
“बिबट्यांच्या भीतीमुळे शेतीचे काम थांबवता येणार नाही. मग स्वतःचा बचाव करण्यासाठी हा एकमेव मार्ग उरला,” असे मौली ढोमे सांगतात.
वन विभागाच्या ‘नेक गार्ड’वर अविश्वास
वन विभागाने गावकऱ्यांना प्लास्टिक आणि सिलिकॉनचे ‘नेक गार्ड’ वाटले होते. तीन हजारांहून अधिक संरक्षक पट्टे वितरित करण्यात आले. मात्र गावकऱ्यांचा त्यावर विश्वास नाही. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
“प्लास्टिकच्या पट्ट्यावर जीव कसा सोपवायचा? सरकार काही करत नाही. आम्हालाच स्वतःचे रक्षण करावे लागते,” असे गावकरी सांगतात.
ऊसाची शेतीच झाली बिबट्यांचे निवासस्थान
पिंपरखेड हे पुण्यापासून सुमारे ७५ किलोमीटर अंतरावर घोड नदीकाठी वसलेले गाव आहे. परिसरात जंगलापेक्षा ऊसाची शेती मोठ्या प्रमाणावर आहे.
जुन्नर-नारायणगाव पट्ट्यातील अनेक बिबटे आता ऊसाच्या शेतांमध्येच वाढले आहेत. अनेक बिबट्यांनी आयुष्यात जंगलच पाहिले नसावे, असे स्थानिकांचे म्हणणे आहे.
ऊसाच्या दाट शेतांमध्ये जन्मलेले आणि वाढलेले हे बिबटे गावांच्या जवळ राहतात. ते कुत्री, शेळ्या, कोंबड्या यांची शिकार करतात आणि काहीवेळा माणसांवरही हल्ले करतात. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
तीन आठवड्यांत तीन बळी
पिंपरखेडमध्ये यंदा घडलेल्या घटना विशेष धक्कादायक ठरल्या.
* १२ ऑक्टोबर रोजी सकाळी दहा वाजता पाच वर्षांची शिवान्या बोम्बे हिच्यावर ऊसाच्या शेताजवळ खेळताना बिबट्याने हल्ला केला.
* २२ ऑक्टोबर रोजी ८२ वर्षीय भागाबाई जाधव यांना घराबाहेरून ओढून नेण्यात आले.
* २ नोव्हेंबर रोजी ११ वर्षीय मुलाचा स्वतःच्या अंगणात बिबट्याच्या हल्ल्यात मृत्यू झाला.
विशेष म्हणजे हे सर्व हल्ले दिवसाढवळ्या झाले. वन विभागाच्या सहाय्यक वनसंरक्षक स्मिता राजहंस यांनीही ही बाब असामान्य असल्याचे मान्य केले आहे.
संतप्त गावकऱ्यांचे आंदोलन
तिसऱ्या घटनेनंतर संतप्त ग्रामस्थांनी वन विभागाचे गस्ती वाहन जाळले. दुसऱ्या दिवशी पुणे-नाशिक महामार्ग रोखून आंदोलन करण्यात आले.
त्यानंतर प्रशासनाने संबंधित नरभक्षक बिबट्याला ठार मारण्यास मंजुरी दिली. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
याशिवाय केंद्र आणि राज्य सरकारने जुन्नर भागात बिबट्यांच्या नसबंदी कार्यक्रमालाही मंजुरी दिली आहे. भारतात पहिल्यांदाच अशा प्रकारचा उपक्रम राबवला जात असल्याचे सांगितले जात आहे.
भीती अजून कायम
प्रशासनाने पिंजरे लावले, बिबट्यांचे स्थलांतर करण्याचे निर्णय घेतले, नसबंदी कार्यक्रम जाहीर केला. तरीही गावकऱ्यांची भीती कमी झालेली नाही.
आज गावातील जवळपास प्रत्येक कुत्र्याच्या गळ्यात काटेरी पट्टा आहे. अनेक शेतकरीही असेच पट्टे वापरतात.
संध्याकाळ होताच गावातील रस्ते ओस पडतात. पूर्वी नियमित होणारे भजन, हरिपाठ आणि गावातील सामूहिक कार्यक्रम जवळपास बंद झाले आहेत.
सहअस्तित्वाची भाषा आता दूरची
वन्यजीव संरक्षण कायद्याअंतर्गत बिबट्यांना सर्वोच्च संरक्षण आहे. पण गावकऱ्यांचे म्हणणे आहे की, आता परिस्थिती हाताबाहेर गेली आहे.
“आम्हाला वर्षानुवर्षे सांगितले गेले की बिबटे माणसांपासून दूर राहतात, रात्रीच बाहेर पडतात आणि लहान प्राण्यांवर हल्ला करतात. पण आता ते सकाळी अंगणात येऊन माणसांवर हल्ले करत आहेत,” असे एका ग्रामस्थाने सांगितले. (sugarcane farmers wear spiked collars as leopard attacks rise)
पिंपरखेडमधील अनेकांसाठी आता “मानव-बिबट सहअस्तित्व” ही संकल्पना वास्तवापासून दूर वाटू लागली आहे. त्यांच्या मते, जेव्हा तीन आठवड्यांत तीन जणांचा बळी जातो, तेव्हा सहअस्तित्वापेक्षा सुरक्षितता अधिक मोठा प्रश्न बनतो.
(सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटच्या (सीएसई) `डाऊन टू अर्थ` च्या सौजन्याने)