सत्य के साथ मेरे प्रयोग

• अरुण कुमार त्रिपाठी

गांधींच्या आत्मकथेचे म्हणजेच ‘माझे सत्याचे प्रयोग’चे शताब्दी वर्ष आहे. मात्र, या आत्मकथेचे शताब्दी वर्ष नेमके कोणत्या वर्षी मानायचे, हे ठरवणे थोडे अवघड आहे. गांधींनी ही आत्मकथा मूळतः गुजराती भाषेत लिहायला सुरुवात केली. ती त्यांच्या दोन प्रमुख नियतकालिकांमध्ये—‘यंग इंडिया’ आणि ‘नवजीवन’—नोव्हेंबर १९२५ ते फेब्रुवारी १९२९ या काळात दर आठवड्याला क्रमशः प्रसिद्ध होत राहिली.

गुजराती भाषेतील या आत्मकथेचे नाव ‘सत्यना प्रयोगो अथवा आत्मकथा’ असे होते. तिचा पहिला भाग १९२६ मध्ये प्रकाशित झाला. त्यात गांधींच्या जन्मापासून त्यांच्या लंडनमधील वास्तव्यापर्यंतची कहाणी आहे. दुसऱ्या भागात भारतातील त्यांच्या संघर्षाच्या सुरुवातीच्या दिवसांपासून दक्षिण आफ्रिकेतील संघर्ष आणि १९२० मध्ये झालेल्या नागपूर काँग्रेस अधिवेशनापर्यंतचा प्रवास सांगितला आहे. गुजरातीतील दुसरा भाग १९२८ मध्ये प्रकाशित झाला.

हेही वाचाः खटला गांधी हत्येचा…

इंग्रजी भाषेतील ‘An Autobiography or The Story of My Experiments with Truth’ हे पुस्तक १९२७ आणि १९२९ मध्ये अनुक्रमे प्रकाशित झाले. त्यामुळे गांधींचे अनुयायी १९२५ ते १९२९ या काळातील कोणतेही वर्ष आत्मकथेचे शताब्दी वर्ष म्हणून साजरे करू शकतात.

हिंदीतील या आत्मकथेचे नाव ‘सत्य के साथ मेरे प्रयोग’ असे आहे. तिचा गुजरातीमधून हिंदीत अनुवाद काशीनाथ त्रिवेदी यांनी केला, तर गुजरातीमधून इंग्रजीत अनुवाद महादेव देसाई आणि प्यारेलाल यांनी केला.

धार्मिक ग्रंथांचा अपवाद केला, तर पुस्तकांच्या जगात गांधींच्या आत्मकथेची व्यावसायिक आणि जागतिक पोहोच विलक्षण आहे. आतापर्यंत या पुस्तकाच्या एक कोटीहून अधिक प्रती विकल्या गेल्याचा अंदाज आहे. पुस्तकाचे मूळ प्रकाशक नवजीवन ट्रस्टने भारतात ५८ लाखांहून अधिक प्रती विकल्या आहेत. दरवर्षी या पुस्तकाच्या दोन लाखांहून अधिक प्रती विकल्या जातात. त्याचे १६ भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे.

गांधींच्या आत्मकथेचा प्रभाव

गांधींच्या आत्मकथेचा मानवतेवर मोठा प्रभाव पडला आहे. मात्र, तिचा जो खरा आणि दूरगामी प्रभाव पडायला हवा, तो अद्याप बाकी आहे, असे म्हणता येईल. त्यामागचे एक कारण म्हणजे या पुस्तकातील कथानक गांधींच्या आयुष्यातील केवळ ५० वर्षांपर्यंतच मर्यादित आहे.

कथा तिथेच थांबते.

गांधी त्यामागे दोन कारणे सांगतात. पहिले म्हणजे त्यानंतरचे त्यांचे प्रयोग हे केवळ त्यांचे वैयक्तिक प्रयोग राहिले नव्हते, तर ते काँग्रेससोबत केलेले प्रयोग होते. दुसरे म्हणजे त्यानंतर त्यांचे जीवन इतके सार्वजनिक झाले होते की, त्यात नव्याने सांगण्यासारखे फारसे काही उरले नव्हते.

हेही वाचाः गांधी भारताचा आत्मा, तर आंबेडकर मेंदू

आत्मकथेचा उपसंहार करताना गांधी लिहितात की, “मी मोठ्या दुःखाने वाचकांचा निरोप घेत आहे. सत्यकथा सांगताना मला मोठी वेदना सहन करावी लागली आहे.”

गांधींचे चरित्रकार आणि त्यांचे नातू राजमोहन गांधी यांनी ‘Mohandas: A True Story of a Man, His People and an Empire’ या पुस्तकात लिहिले आहे की, आत्मकथेच्या सुरुवातीलाच गांधींनी कबूल केले होते की त्यांनी काही गोष्टी जाणीवपूर्वक सांगितलेल्या नाहीत.

“काही गोष्टी माझ्या आणि माझ्या निर्मात्यामधल्या आहेत. त्या शब्दांत सांगता येण्यासारख्या नाहीत,” असे गांधींनी म्हटले होते.

या गोष्टी नेमक्या कोणत्या असू शकतात, याचा केवळ अंदाजच बांधता येतो. त्या परमेश्वराविषयीच्या त्यांच्या कठोर तक्रारी असतील? अपूर्ण राहिलेल्या अपेक्षांची वेदना असेल? किंवा ईश्वराकडून मिळालेले काही विशेष संदेश असतील? हे आपल्याला कधीच समजणार नाही.

काही गोष्टी अशाही होत्या ज्या इतरांना माहीत होत्या. गांधी आत्मकथा क्रमशः लिहित असताना त्यांचा उल्लेख करतील अशी भीती काही लोकांना वाटत होती. पण गांधींनी त्या गोष्टी वगळल्यामुळे संबंधितांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला.

हेही वाचाः Gandhi Murder खुनासाठी “गांधीच” का?

त्यातील एक उदाहरण म्हणजे सरला देवी चौधुराणी यांचे. त्यावेळी त्या जिवंत होत्या आणि कदाचित गांधींना त्यांना आणखी दुःख द्यायचे नव्हते.

शेख मेहताब यांच्या घटनेचा उल्लेख गांधींनी केला, मात्र त्यांचे नाव घेतले नाही. मेहताब हे असे व्यक्ती होते ज्यांनी गांधींना मांसाहार आणि वेश्याव्यवसायाच्या दिशेने ढकलण्याचा प्रयत्न केला होता.

आत्मकथेवरही झाले होते आक्षेप

‘माझे सत्याचे प्रयोग’चे शताब्दी वर्ष आहे. गांधींची आत्मकथा दक्षिण आफ्रिकेतील वर्तमानपत्रांमध्ये क्रमशः प्रसिद्ध होत असताना त्यांच्या दक्षिण आफ्रिकेतील सहकाऱ्यांनीही त्यावर तीव्र आक्षेप घेतले.

त्यापैकी एक होते त्यांचे सहकारी हेन्री पोलक. पोलक यांनी प्रश्न उपस्थित केला की, दक्षिण आफ्रिकेतील ज्यू व्यापारी गॅब्रिएल आयझॅक यांचा गांधींनी उल्लेख कसा काय केला नाही? भारतीयांच्या मदतीसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले होते.

गांधींच्या वैयक्तिक सचिव राहिलेल्या सोनजा श्लेसिन यांनाही काही उल्लेख न केल्याची तक्रार होती. त्यांची मुख्य हरकत गांधींनी त्यांच्या वैयक्तिक पत्रांचा उल्लेख केल्याबद्दल होती. त्यांना वाटत होते की, गांधींनी त्यांची पत्रे गोपनीय ठेवायला हवी होती आणि ती प्रसिद्ध करायचीच असतील तर त्यांची परवानगी घ्यायला हवी होती.

त्यांनी गांधींच्या या कृतीला विश्वासघात म्हटले आणि आठ पानी कठोर पत्र लिहिले. ‘यंग इंडिया’मध्ये जे काही लिहिले आहे, ते पुस्तकात समाविष्ट करू नये, अशी त्यांची मागणी होती.

त्यांनी आणखी काही आक्षेप नोंदवत गांधींना उद्देशून म्हटले की, महात्म्याने खोटे बोलू नये.

गांधींचा दुसरा मुलगा मणिलाल यालाही आत्मकथेत काही गोष्टी राहून गेल्याची तक्रार होती.

गांधींनी स्वतःच्या दोषांपासूनही पळ काढला नाही

मात्र दक्षिण आफ्रिकेतील काही पत्रकारांना गांधींच्या आत्मकथेतील बेधडक प्रामाणिकपणा आवडला.

एका पत्रकाराने गांधींना लिहिले की, कस्तुरबांशी केलेल्या क्रौर्याचा उल्लेख करणे हे मोठ्या धैर्याचे काम आहे.

त्याला उत्तर देताना गांधी म्हणाले— “साहजिकच, तुम्हाला असे वाटले नसेल की मी त्या क्रौर्याची आठवण अभिमानाने काढली आहे किंवा मी कोणावर क्रौर्य करण्यास समर्थ आहे. पण जे लोक मला एक सज्जन आणि पत्नीवर प्रेम करणारा माणूस मानतात, त्यांनी हेही जाणून घेतले पाहिजे की माझ्यात एक पशूही आहे. म्हणूनच एका मित्राने मला एकाच वेळी पवित्र गाय आणि हिंस्र वाघ असे म्हटले आहे.”

‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ची टीका

इंग्रजी दैनिक ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ने गांधींच्या आत्मकथेवर कठोर टीका केली. ‘माझे सत्याचे प्रयोग’चे शताब्दी वर्ष आहे, त्यानिमित्त त्याचे स्मरण होते.

वृत्तपत्राने लिहिले की, हे पुस्तक वाचताना गांधी एक “महाअहंकारी” व्यक्ती असल्याचे जाणवते. आपल्या प्रयोगांबद्दल आत्मसंतुष्ट असलेल्या एका दंभी माणसाची ही आत्मकथा असल्याचेही त्यात म्हटले होते.

कामेच्छा आणि संपत्तीची इच्छा या माणसाच्या स्वाभाविक इच्छा आहेत. मात्र गांधी ब्रह्मचर्य आणि संपत्तीच्या त्यागाचा आग्रह धरतात, अशी टीका करण्यात आली.

बोल्शेविकांनी रशियामध्ये खासगी मालमत्ता नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला, पण ते यशस्वी झाले नाहीत. गांधी मात्र सोव्हिएतांनीही सोडून दिलेले उद्दिष्ट साध्य करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, असेही ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ने म्हटले.

मात्र, शांघायमधील एका इंग्रजी वृत्तपत्राने गांधींच्या आत्मकथेचे अतिशय सूक्ष्म आणि गंभीर परीक्षण केले.

त्याने लिहिले की, जगात फारच थोडे संत असे झाले आहेत ज्यांनी स्वतःच्या आत्म्याला कोणत्याही आडपडद्याशिवाय जगाच्या परीक्षणासाठी उघडे केले.

गांधी गंभीर आणि संयमी विचारवंत नसले तरी ते धुनी व्यक्ती आहेत. आहार, औषधोपचार आणि हाताने सूत कातण्यापासून ते अनेक विषयांवर त्यांनी आपल्या वाचकांवर पानोपानी विचार लादले आहेत, अशी टिप्पणी या वृत्तपत्राने केली.

बिनमुखवट्याचा संत

गांधींचे मित्र आणि नोबेल पारितोषिक विजेते साहित्यिक रोमँ रोलां यांनी गांधींची आत्मकथा दोन्ही साप्ताहिकांमध्ये क्रमशः प्रसिद्ध होत असतानाच वाचली.

याआधीच त्यांनी ‘महात्मा गांधी’ या नावाने गांधींचे प्रसिद्ध चरित्र लिहिले होते. त्यात त्यांनी गांधींची तुलना येशू ख्रिस्ताशी केली होती. गांधींच्या आत्मकथेच्या प्रकाशनादरम्यान गांधींची शिष्या आणि इंग्लंडमधील महिला मॅडलीन स्लेड—मीरा बहन त्यांना पुस्तकाविषयी माहिती पाठवत असत.

रोलां यांनी आत्मकथेत दिसणाऱ्या गांधींच्या संवेदनशीलता आणि निष्कलंक प्रामाणिकपणाचे कौतुक केले. त्यांच्या मते गांधी असे संत होते जे “बिनमुखवट्याचे” जगत होते. पारंपरिक संत मात्र स्वतःभोवती अनेक आवरणे ठेवतात.

तरीही रोलां यांनी विज्ञान आणि तर्कशास्त्र स्वीकारण्याबाबत गांधींची भूमिका टीकात्मक असल्याचे नमूद केले. गांधींच्या विचारांमध्ये हिंदू आणि जैन परंपरेचा खोलवर रुजलेला कर्मठपणा आहे, असेही त्यांनी म्हटले.

बर्नार्ड शॉ यांनाही भावले

आयरिश नाटककार आणि समीक्षक जॉर्ज बर्नार्ड शॉ यांनीही गांधींच्या आत्मकथेचे कौतुक केले. ते म्हणाले की, आपण आत्मकथा लिहिणार नाही, कारण गांधींइतके प्रामाणिक होण्याची आपली क्षमता नाही.

बहुतेक आत्मकथा म्हणजे “खोट्यांचा गठ्ठा” असतात, असे त्यांचे मत होते. मात्र गांधींची आत्मकथा या परंपरेला अपवाद आहे, असे त्यांनी मान्य केले.

मार्टिन ल्यूथर किंग यांना प्रेरणा

अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या नागरी हक्कांच्या चळवळीचे नेते मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांनी १९५०च्या दशकात वयाच्या २१व्या वर्षी गांधींची आत्मकथा वाचली.

त्यावेळी ते पेनसिल्व्हेनियातील क्रोझर थिओलॉजिकल सेमिनरीमध्ये विद्यार्थी होते.

यानंतर सुमारे एका दशकाने त्यांनी गांधींच्या विचारांना आपल्या आंदोलनाची प्रेरणाशक्ती म्हणून स्वीकारले.

मंडेलांवरही गांधींचा प्रभाव

दक्षिण आफ्रिकेतील कृष्णवर्णीय नेते नेल्सन मंडेलाही गांधींकडून बरेच काही शिकले.

आपल्या दीर्घ तुरुंगवासाच्या काळात त्यांनी गांधींच्या विचारांचा अभ्यास केला. १९६४ ते १९८२ या काळात त्यांना रॉबेन आयलंडवर आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसच्या सहकाऱ्यांसोबत कैदेत ठेवण्यात आले होते.

त्या काळात त्यांनी त्या तुरुंगाचे एका प्रकारच्या विद्यापीठात रूपांतर केले होते.

मात्र असे म्हटले जाते की, मंडेलांना गांधींच्या ‘दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहाचा इतिहास’ या पुस्तकात अधिक रस होता. कारण दक्षिण आफ्रिकेतील गांधींच्या संघर्षाची कहाणी आणि सत्याग्रह या प्रभावी अस्त्राचा शोध या पुस्तकात सापडतो.

गांधींची ही दोन्ही महत्त्वाची पुस्तके—‘दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहाचा इतिहास’ आणि ‘सत्य के मेरे प्रयोग’—एकामागोमाग एक निर्माण झालेल्या साहित्यकृती आहेत.

‘दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहाचा इतिहास’ १९२४-२५ मध्ये क्रमशः प्रकाशित झाला, तर आत्मकथेचे प्रकाशन नोव्हेंबर १९२५ पासून १९२९ पर्यंत सुरू राहिले.

एक पुस्तक पूर्णपणे राजकीय आहे, तर दुसरे अत्यंत व्यक्तिगत आणि आध्यात्मिक म्हणता येईल असे.

गांधी स्वतःला सत्याचा सैनिक म्हणून सिद्ध करू पाहत होते

गांधींच्या लेखनाचा हा काळ त्यांच्या राजकीय सक्रियतेपासून काहीसा विश्रांतीचा काळ होता.

या काळात एकीकडे त्यांना स्वतःला देशासमोर आणि जगासमोर सत्याचा सैनिक म्हणून सिद्ध करायचे होते; तर दुसरीकडे ते स्वतःला एक खरा हिंदू म्हणूनही मांडू इच्छित होते.

या प्रयत्नात गांधी कितपत यशस्वी झाले, हे ठरवण्याचे काम मात्र काळावर सोपवावे लागेल.