प्रतिनिधी

आपण आपापले संघ निवडतो. आपापले नायक निवडतो. हे देश आपल्या मनात तयार होत असतात. आपल्या स्वप्नातले देश असतात. त्या देशांचे नागरिकत्व आपण स्वतः स्वीकारतो. तिथे पासपोर्ट लागत नाही. व्हिसा लागत नाही. ओळखपत्र लागत नाही. (Messi citizen of our dream country)

• प्रियदर्शन

सत्तरच्या दशकात छोट्या शहरांमध्ये पोहोचणारी वर्तमानपत्रे आणि मासिकेच माझ्यासाठी जगाच्या खिडक्या होत्या. त्यांच्यामुळेच मला माझे पहिले जादूगार भेटले—हॉकीचा जादूगार ध्यानचंद आणि फुटबॉलचा जादूगार पेले. नंतर ही यादी वाढतच गेली.

जादूगार नसले तरी दंतकथा ठरलेले अनेक खेळाडू माझ्या बालपणाचा भाग बनले. क्रिकेटमध्ये तर अशा नायकांची यादी संपतच नव्हती—डॉन ब्रॅडमन, गॅरी सोबर्स, व्हिक्टर ट्रम्पर, जॅक हॉब्स, डब्ल्यू. जी. ग्रेस, फ्रँक वॉरेल, विनू मांकड, सुनील गावसकर, गुंडप्पा विश्वनाथ, विवियन रिचर्ड्स, क्लाइव्ह लॉइड आणि नंतर कपिल देव. (Messi: citizen of our dream country)

त्याकाळी फारशी समजत नसलेला टेनिसचा खेळही आपले नायक घेऊन येत होता—ब्योर्न बोर्ग, जॉन मॅकेन्रो, इव्हान लेंडल आणि पुढे बोरिस बेकर. बॉक्सिंगमध्ये मोहम्मद अली, कुस्तीमध्ये दारा सिंग, बॅडमिंटनमध्ये प्रकाश पदुकोण यांनी आमच्या कल्पनाविश्वाला रंग दिले. महिला खेळाडूंमध्ये ख्रिस एव्हर्ट, मार्टिना नवरातिलोव्हा, मोनिका सेलेस, स्टेफी ग्राफ आणि विल्यम्स भगिनी आमच्या आदराचे केंद्र बनल्या. पावो नुर्मी आणि जेसी ओवेन्स यांसारखे धावपटूही आपलेच वाटत राहिले.

बालपण संपले, पण ही यादी संपली नाही. त्यात नवी नावे जोडली जात राहिली. क्रिकेटमध्ये अझरुद्दीन, सचिन तेंडुलकर, राहुल द्रविड, विनोद कांबळी ते विराट कोहली आणि वैभव सूर्यवंशीपर्यंत अनेकांना पाहिले. टेनिसमध्ये पीट सँप्रास, रॉजर फेडरर, राफेल नदाल, नोव्हाक जोकोविच आणि आता यानिक सिनर व कार्लोस अल्काराझ. फुटबॉलमध्ये माराडोना, झिदान, रोनाल्डो, रोमारिओ, रोनाल्डिन्हो आणि नंतर मेस्सी व ख्रिस्तियानो रोनाल्डो. आता एमबाप्पेचा काळ आहे.

सीमा ओलांडून मनात घर करणारे खेळाडू

एखाद्या खेळाडूचा फोटो कापून भिंतीवर लावेन किंवा त्याचे पोस्टर खोलीत सजवेन, असा चाहता मी कधीच नव्हतो. पण खेळांनी आम्हाला एक वेगळेच विश्वनागरिकत्व दिले.

पेले, माराडोना, बोर्ग किंवा बेकर यांना आमच्या मनात प्रवेश करण्यासाठी पासपोर्ट किंवा व्हिसाची गरज पडली नाही. ते मध्यमवर्गीय घरांच्या जुन्या भिंतींवर नव्या रंगासारखे सजले. युद्धांनी पेटलेल्या काळातही जग टिकून राहिले असेल, तर त्यामागे खेळांची एक अदृश्य छत्री होती. जणू पृथ्वीचे तापमान नियंत्रणात ठेवणारा ओझोनचा थर. ( Messi citizen of our dream country)

खेळांनी जगाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली. फुटबॉलच्या जगात अमेरिका, चीन किंवा रशियासारखी महासत्तादेखील सामान्य देश ठरतात; तर ब्राझील, अर्जेंटिना, कॅमेरून आणि सेनेगल यांसारखे देश महासत्तांसारखे भासतात. एकेकाळी तर असेही म्हटले जात असे की, फुटबॉलच्या जगात ज्याचा स्वतःचा देश नाही, त्याचा देश म्हणजे ब्राझील.

माराडोनापासून मेस्सीपर्यंत

आज ३९ वर्षांचा झालेला लिओनेल मेस्सी आपला अखेरचा विश्वचषक खेळतोय.

१९८६ मध्ये मेक्सिकोमध्ये झालेला विश्वचषक हा आम्ही दूरदर्शनवर पाहिलेला पहिला फुटबॉल विश्वचषक होता. त्या स्पर्धेतील ब्राझील आणि फ्रान्स यांच्यातील उपांत्यपूर्व फेरीचा सामना फुटबॉल इतिहासातील सर्वोत्तम सामन्यांपैकी एक मानला जातो. ब्राझीलकडे सॉक्रेटिस आणि झिको होते, तर फ्रान्सकडे प्लातिनी. सामना बरोबरीत सुटला आणि पेनल्टी शूटआऊटमध्ये फ्रान्स जिंकला. आम्ही ब्राझीलचे समर्थक असल्यामुळे ती आमचीच हार होती. प्लातिनी आणि सॉक्रेटिस या दोघांनीही पेनल्टी चुकवल्या होत्या—जे अशक्य वाटावे असे.

मात्र त्या विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्याने आमचे दुःख कमी केले. ब्राझील नाही तर अर्जेंटिना आमचा देश बनला. कारण अर्जेंटिनाने इंग्लंडचा पराभव केला होता. ( Messi citizen of our dream country)

त्या सामन्यात दिएगो माराडोनाने दोन ऐतिहासिक गोल केले. पहिला गोल ‘हँड ऑफ गॉड’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. दुसरा गोल मात्र फुटबॉल इतिहासातील सर्वात महान गोलांपैकी एक मानला जातो. मैदानाच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत वीज चमकावी तसा तो धावत गेला आणि इंग्लंडच्या बचावफळीला निष्प्रभ करत गोल केला.

पहिल्या गोलात त्याने इंग्लंडला फसवले होते, पण दुसऱ्या गोलात त्याने इंग्लंडला हरवले होते.

आता मेस्सीचा काळ

आज जग बदलले आहे. माराडोना नाही; मेस्सी आहे. आणि मेस्सीदेखील आपला शेवटचा विश्वचषक खेळतोय.

ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या सामन्यात त्याने दाखवलेला खेळ महानता म्हणजे काय, हे पुन्हा एकदा दाखवून देणारा होता. सामन्याच्या सुरुवातीलाच त्याने पेनल्टी चुकवली. जवळपास निश्चित असलेला गोल त्याने बाहेर मारला. सगळेच थक्क झाले. मेस्सीसारखा खेळाडूदेखील अशी चूक करू शकतो? (Messi: citizen of our dream country)

मला तेव्हा प्लातिनी आणि सॉक्रेटिस आठवले.

पण नंतर मेस्सीने केलेले दोन गोल जादूपेक्षा कमी नव्हते. चेंडू त्याच्या पायाला स्पर्श होताच जणू त्याला नवी दिशा मिळाली. दुसऱ्या गोलात तर त्याने आधी खेळाची रचना केली, प्रतिस्पर्ध्यांचे प्रयत्न निष्फळ ठरवले आणि मग अचानक वीज चमकावी तसा क्षण निर्माण करून चेंडू जाळ्यात धाडला.

खेळाची जादू

ही मेस्सीचा जादू आहे की खेळाचीच जादू?

माझ्या मते, खेळ जिंकण्यात नाही; खेळण्यात आहे. विजय महत्त्वाचा असतो, पण तो जेवणातील मिठाइतकाच. तो नसला तर चव नाही; जास्त झाला तर जेवणच अयोग्य ठरते.

हे खेळाडू जिंकण्यासाठी खेळत नाहीत. ते खेळण्यासाठी खेळतात. आणि त्यामुळेच ते महान होतात.

माझ्यासारख्या सामान्य क्रीडाप्रेमीला या सर्वांचा अर्थ काय? आपण रात्री जागून हे सामने का पाहतो?

कारण या खेळांमध्ये आणि या नायकांमध्ये मानवी प्रतिष्ठेचे सर्वोच्च रूप दिसते. मानवी क्षमतांची सर्वोच्च मर्यादा दिसते. आपल्या अपयशांनंतरही आशा देणारे, थकव्यानंतरही उत्साह देणारे काहीतरी दिसते.

आपण आपापले संघ निवडतो. आपापले नायक निवडतो. हे देश आपल्या मनात तयार होत असतात. आपल्या स्वप्नातले देश असतात. त्या देशांचे नागरिकत्व आपण स्वतः स्वीकारतो.

तिथे पासपोर्ट लागत नाही. व्हिसा लागत नाही. ओळखपत्र लागत नाही.

कधी मेस्सी किंवा माराडोनाच्या पायाशी नाचणारा चेंडू असतो. कधी विश्वनाथ किंवा सूर्यवंशीच्या हातातील चमकणारी बॅट असते. कधी जेसी ओवेन्सची झेप असते. कधी ध्यानचंदची हॉकी स्टिक असते—जी गुलाम भारतात गांधींच्या काठीप्रमाणेच स्वातंत्र्याचे प्रतीक होती.

आपण स्वतः निर्माण केलेली ही दुनिया असते. जिथे देश आणि काळ यांच्या सीमा अर्थहीन होतात.

आणि त्या जगात मेस्सी एक गोल चुकवतो, दोन गोल करतो आणि आपल्या मनातील ‘अरेरे’चे ‘वा!’ मध्ये रूपांतर करतो.

मग आपण पुन्हा स्वप्नांच्या दुनियेत जातो आणि उद्याच्या दिवसाची वाट पाहू लागतो.

( प्रियदर्शन हे एनडीटीव्ही इंडिया वृत्तवाहिनीचे वरिष्ठ कार्यकारी संपादक आणि हिंदीतील ख्यातनाम साहित्यिक आहेत.)