मान्सून हाच भारताचा खराखुरा अर्थमंत्री

• सुनिता नारायण

भारतात क्रिकेट आणि मान्सून या दोन गोष्टींबद्दल सर्वाधिक उत्कंठा असते, असे म्हटले तर ती अतिशयोक्ती ठरणार नाही. दरवर्षी केरळच्या किनाऱ्यावर मान्सूनचे आगमन कधी होणार, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागलेले असते. त्यानंतर त्याचा देशभरातील प्रवास जणू एखाद्या मोठ्या सामन्याच्या धावफलकाप्रमाणे पाहिला जातो. मान्सून काही दिवस थांबला की शेतकऱ्यांपासून शहरातील नागरिकांपर्यंत सर्वांची धडधड वाढते. (monsoon in flux a super el nino this year)

नवीन पेरणी केलेल्या पिकांना पाण्याची गरज असते. धरणे भरली पाहिजेत, जेणेकरून सिंचन आणि वीज निर्मिती सुरळीत चालू राहील. उन्हाच्या तडाख्याने करपलेल्या जमिनी, झाडे आणि जंगलांना पावसाच्या थेंबांची प्रतीक्षा असते. शहरांमध्ये राहणारे लोकही त्याला अपवाद नसतात. नळातून येणारे पाणी सरकार देते, अशी आपली समजूत असली तरी प्रत्यक्षात आपले जीवनही मान्सूनवरच अवलंबून आहे. कोरड्या मातीवर पडणाऱ्या पहिल्या पावसाचा सुगंध हा भारतीयांच्या सामूहिक भावविश्वाचा भाग आहे.

मान्सूनचे आकलन अपुरे

मात्र, भारतीय मान्सूनचे संपूर्ण आकलन आजही आपल्याला झालेले नाही. जगातील महासागर, वारे, तापमान आणि वातावरणीय दाब यांच्याशी त्याचा असलेला गुंतागुंतीचा संबंध अजूनही संशोधनाचा विषय आहे. हवामान बदलामुळे या सर्व यंत्रणांमध्ये होत असलेले बदल मान्सूनच्या स्वरूपालाही बदलत आहेत. (monsoon in flux a super el nino this year)

सन २०२६ हे वर्ष हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. कारण प्रशांत महासागरात एल निनोची प्रक्रिया वेगाने विकसित होत आहे. पारंपरिकपणे एल निनोचा अर्थ भारतासाठी कमकुवत मान्सून असा घेतला जातो. यंदा समुद्रपृष्ठाचे तापमान दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा दोन अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त राहण्याची शक्यता असल्याने हा ‘सुपर एल निनो’ ठरू शकतो.

महासागरातील या असामान्य उष्णतेमुळे वातावरणीय दाबाचे पट्टे आणि जेट स्ट्रीम्स अस्थिर होतात. त्याचा परिणाम जगभरातील हवामानावर होतो. याच वेळी हवामान बदलामुळे पृथ्वीचे तापमान आधीच वाढत आहे. त्यामुळे हवामानातील अनिश्चितता आणखी वाढत आहे. परिणामी २०२६ हे वर्ष अत्यंत उष्ण आणि हवामानदृष्ट्या अस्थिर ठरण्याची शक्यता आहे. (monsoon in flux a super el nino this year)

एकाच वेळी अतिवृष्टी दुष्काळ

एल निनोचा प्रभाव जून ते ऑगस्ट या कालावधीत अधिक तीव्र होण्याचा अंदाज आहे. भारतीय हवामान विभागाने यंदा सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज व्यक्त केला आहे. अशा परिस्थितीत भारतीय महासागरातील तापमानातील फरक मोजणारी ‘इंडियन ओशन डायपोल’ अर्थात आयओडी प्रणाली काही प्रमाणात दिलासा देऊ शकते. सकारात्मक आयओडी असल्यास एल निनोचा दुष्परिणाम कमी होतो. मात्र यंदा हवामान खात्याने (आयएमडी) तटस्थ आयओडीची शक्यता वर्तवली आहे. मान्सूनच्या उत्तरार्धात तो सकारात्मक होऊ शकतो, पण त्याआधी फारसा आधार मिळण्याची चिन्हे नाहीत.

यापेक्षा मोठी चिंता म्हणजे हवामान बदलामुळे जागतिक हवामान यंत्रणाच अस्थिर होत आहे. भारतात गेल्या काही वर्षांमध्ये जवळपास दररोज एखादी तीव्र हवामान घटना घडत असल्याचे आकडे सांगतात. मुसळधार पाऊस, पूर, भूस्खलन यांसारख्या घटना वर्षातील ६८ ते ९५ टक्के दिवसांमध्ये कुठे ना कुठे नोंदवल्या गेल्या आहेत. (monsoon in flux a super el nino this year)

याचा अर्थ असा की, पूर्वीप्रमाणे चार महिने पसरून पडणारा पाऊस आता काही दिवसांतच कोसळत आहे. त्यामुळे पुराचा धोका वाढतो. दुसरीकडे हा पाऊस साठवला गेला नाही, तर काही आठवड्यांनंतर पाणीटंचाई आणि दुष्काळाचे संकटही निर्माण होते. त्यामुळे अतिवृष्टी आणि दुष्काळ या दोन्ही समस्या एकाच वेळी उभ्या राहतात.

हवामानाला नसतात राष्ट्रीय सीमा

पश्चिमी विक्षोभांच्या (Western Disturbances) स्वरूपातही बदल होत आहेत. भूमध्य समुद्रातून पश्चिम आशियामार्गे उत्तर भारतात येणारे हे ओलसर वारे पूर्वी मुख्यतः हिवाळ्यात सक्रिय असत. हिमालयात बर्फवृष्टी घडवून आणण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. मात्र आता हे विक्षोभ उन्हाळ्यात आणि अगदी मान्सूनच्या काळातही सक्रिय राहू लागले आहेत. (monsoon in flux a super el nino this year)

उन्हाळ्यातील हा पाऊस काही वेळा दिलासा देतो, पण त्याच वेळी कापणी झालेल्या पिकांचे नुकसानही करतो. शिवाय मान्सूनच्या कमी दाबाच्या क्षेत्रांशी त्यांची टक्कर झाल्यास अतिवृष्टी, ढगफुटी आणि अचानक पूर यांसारख्या घटना घडतात. गेल्या वर्षी हिमालयीन राज्यांमध्ये झालेल्या भीषण पूर आणि भूस्खलनांमागे हीच प्रक्रिया कारणीभूत होती.

हवामानाला राष्ट्रीय सीमा नसतात. वारे, महासागरांचे प्रवाह, उष्णता आणि पर्जन्य यांची जागतिक साखळी एकमेकांशी जोडलेली आहे. हरितगृह वायूंच्या वाढत्या उत्सर्जनामुळे उत्तर ध्रुवीय प्रदेश झपाट्याने उष्ण होत आहे. त्याचा परिणाम ध्रुवीय जेट स्ट्रीम्सवर होत आहे. विषुववृत्त आणि ध्रुवांमधील तापमानातील फरक कमी होत असल्याने पश्चिमी विक्षोभांचे स्वरूपही बदलत आहे आणि त्याचा परिणाम भारतातील पावसावर होत आहे.

पावसाचा प्रत्येक थेंब अमूल्य

काही जण विचारू शकतात की आजच्या काळात सिंचन व्यवस्था, धरणे आणि जलसंधारण प्रकल्प असताना मान्सूनचे महत्त्व एवढे का? पण वस्तुस्थिती अशी आहे की भारत अजूनही मान्सूनपासून स्वतंत्र झालेला नाही. (monsoon in flux a super el nino this year)

भारतातील बहुतांश शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. सिंचनाखालील क्षेत्रदेखील मोठ्या प्रमाणात भूजलावर अवलंबून आहे. देशातील ७० टक्क्यांहून अधिक पिण्याचे पाणी भूजलातून मिळते. त्यामुळे पावसाचा प्रत्येक थेंब भारताच्या अर्थव्यवस्थेसाठी, अन्नसुरक्षेसाठी आणि जलसुरक्षेसाठी अमूल्य आहे.

म्हणूनच भारताचा खरा अर्थमंत्री जर कोणी असेल, तर तो भारतीय मान्सून आहे. त्याचा आदर करणे, पडणारा प्रत्येक थेंब जिथे पडतो तिथे साठवणे आणि त्याचे संवर्धन करणे ही आजची सर्वात मोठी राष्ट्रीय गरज आहे. कारण हवामान बदलाच्या या नव्या युगात मान्सून केवळ पावसाची घटना राहिलेली नाही; तो भारताच्या भवितव्याचा निर्णायक घटक बनला आहे.

(सुनिता नारायण या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीच्या पर्यावरण अभ्यासक आणि दिल्लीस्थिती सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (सीएसई) या संस्थेच्या प्रमुख आहेत.)

(सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (सीएसई) च्या ` डाऊन टू अर्थ ` वरून साभार)