- संग्राम बी. चव्हाण
- ए. आर. उथप्पा
- कीर्तिका ए.
महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने २९ एप्रिल २०२६ रोजी ‘ग्रीन महाराष्ट्र मिशन’ स्थापन करून २०४७ पर्यंत ३०० कोटी वृक्ष लागवडीचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट जाहीर केले. पर्यावरण पुनर्स्थापना आणि हवामान बदलाशी सामना करण्याच्या दृष्टीने हे पाऊल महत्त्वाचे मानले जात आहे. (Green Maharashtra Mission)
राष्ट्रीय वन धोरण १९८८ नुसार राज्यातील वन आणि वृक्षावरण २१.३५ टक्क्यांवरून ३३ टक्क्यांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. शास्त्रीय नियोजन आणि दीर्घकालीन दृष्टीकोनातून ही मोहीम राबवली गेल्यास ग्रामीण उपजीविका, पर्यावरणीय संतुलन आणि भारताच्या हवामानविषयक बांधिलकींना मोठा हातभार लागू शकतो.
वृक्षलागवड नव्हे, तर झाडांचे संवर्धन महत्त्वाचे
देशभरात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवड मोहिमा राबवल्या जात आहेत. त्यामुळे जनजागृती आणि लोकसहभाग वाढण्यास मदत झाली आहे. मात्र, या मोहिमांचे खरे यश केवळ वृक्षलागवडीच्या संख्येवर अवलंबून नसून, त्या रोपांचे संगोपन होऊन ती मोठी झाडे बनतात का यावर अवलंबून आहे.
झाडे ही दीर्घकालीन पर्यावरणीय संपत्ती आहेत. कार्बन शोषण, सूक्ष्म हवामान नियंत्रण, मातीची सुपीकता वाढवणे आणि जैवविविधतेला आधार देणे यांसारखे त्यांचे फायदे अनेक दशकांनंतर दिसून येतात. (Green Maharashtra Mission)
त्यामुळे वृक्षलागवड कार्यक्रमांचा भर “किती झाडे लावली” यापेक्षा “किती झाडे टिकली” यावर असणे आवश्यक आहे.
मोठी झाडे कमी होत आहेत
‘नेचर सस्टेनेबिलिटी’ या नियतकालिकात २०२४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासात भारतातील शेतीक्षेत्रातील मोठ्या झाडांची झपाट्याने घट होत असल्याचे दिसून आले आहे. महाराष्ट्रासह मध्य भारत हा या घटेचा प्रमुख केंद्रबिंदू ठरत आहे. (Green Maharashtra Mission)
निंब, मोह, जांभूळ आणि बाभूळ यांसारखी मोठी आणि परिपक्व झाडे वेगाने नष्ट होत आहेत. ही झाडे अल्पावधीत पुनर्स्थापित करणे जवळपास अशक्य आहे.
त्यांच्या विस्तीर्ण छायेमुळे तापमान नियंत्रण, मोठ्या प्रमाणावर कार्बन साठवण आणि जैवविविधतेला आश्रय मिळतो. शेतीतील बदल आणि जमीन वापरातील बदलांमुळे ही झाडे कमी होत असल्याने एक मोठा विरोधाभास निर्माण झाला आहे — वृक्षलागवडीचे आकडे वाढत असताना पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची जुनी झाडे नष्ट होत आहेत, ही चिंताजनक बाब आहे.
म्हणूनच नवीन वृक्षलागवडीबरोबर असलेल्या झाडांचे संरक्षण करणे अत्यावश्यक आहे. (Green Maharashtra Mission)
योग्य झाड, योग्य ठिकाणी, योग्य उद्देशासाठी
भारताची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय रचना वैविध्यपूर्ण आहे. घनदाट जंगलांपासून गवताळ प्रदेश, सवाना आणि अर्ध-शुष्क भागांपर्यंत प्रत्येक परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे.
त्यामुळे सर्वच भागांसाठी एकच वृक्षलागवड धोरण योग्य ठरत नाही. काही वेळा ते पर्यावरणीय संतुलन बिघडवू शकते. “योग्य झाड, योग्य ठिकाणी आणि योग्य उद्देशासाठी” हा वृक्षलागवडीचा मूलभूत सिद्धांत असायला हवा. (Green Maharashtra Mission)
स्थानिक हवामान, माती आणि जलपरिस्थितीनुसार झाडांची निवड केली पाहिजे. स्थानिक प्रजाती पर्यावरणाशी जुळवून घेत असल्याने त्या अधिक टिकाऊ आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या उपयुक्त ठरतात.
लागवडीनंतरचे संगोपन महत्त्वाचे (Green Maharashtra Mission)
फक्त रोपे लावून काम संपत नाही. त्यांना संरक्षण, पाणी आणि नियमित देखभाल न मिळाल्यास ती टिकत नाहीत.
म्हणून वृक्षलागवड मोहिमांसोबत दीर्घकालीन देखभाल योजना जोडणे आवश्यक आहे.
‘कोनोकार्पस’ प्रजातीचा धडा
अनेक राज्यांमधील अनुभवांमधून झाडांच्या योग्य निवडीचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे.
वेगाने वाढणारी विदेशी ‘कोनोकार्पस’ प्रजाती सुरुवातीला आकर्षक आणि जलद वाढणारी म्हणून मोठ्या प्रमाणावर लावण्यात आली. मात्र नंतर तिच्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा वापर, मुळांमुळे पायाभूत सुविधांचे नुकसान आणि स्थानिक जैवविविधतेला मर्यादित लाभ असे अनेक प्रश्न निर्माण झाले. त्यामुळे गुजरातसारख्या राज्यांनी या झाडांच्या लागवडीवर निर्बंध घातले आहेत.
हा अनुभव अल्पकालीन फायद्यांपेक्षा पर्यावरणीयदृष्ट्या योग्य प्रजातींची निवड करण्याची गरज अधोरेखित करतो.
गवताळ प्रदेश म्हणजे पडिक जमीन नव्हे
गवताळ प्रदेश आणि सवाना परिसंस्था यांना अनेकदा “उजाड” किंवा “नापीक” समजले जाते. प्रत्यक्षात या अत्यंत समृद्ध आणि जैवविविधतेने भरलेल्या परिसंस्था आहेत.
अशा भागांत खड्डे खोदणे, चर करणे किंवा वृक्षलागवड करणे यामुळे मातीची रचना, जलचक्र आणि स्थानिक जैवविविधतेला हानी पोहोचू शकते.
गवताळ प्रदेश जमिनीखालील कार्बन साठवणीतही मोठी भूमिका बजावतात. (Green Maharashtra Mission)
म्हणून वृक्षलागवड मोहिमा नैसर्गिक गवताळ प्रदेशांऐवजी प्रत्यक्षात ऱ्हास झालेल्या किंवा मानवी हस्तक्षेपामुळे बदललेल्या जमिनींवर केंद्रित करणे आवश्यक आहे.
कृषिवनशेती : पर्यावरण आणि उपजीविकेचा समतोल
नीती आयोगाच्या ‘ग्रो’ (२०२४) अहवालानुसार महाराष्ट्रात सुमारे ४३,९४४ चौ.कि.मी. क्षेत्र कृषिवनशेतीसाठी योग्य आहे. त्यातील २४,००० चौ.कि.मी. क्षेत्र अत्यंत उपयुक्त मानले गेले आहे.
शेतीसोबत झाडे लावण्याची कृषिवनशेती पद्धत मातीची सुपीकता वाढवते, पाण्याचा कार्यक्षम वापर घडवते, उत्पन्नाचे विविध स्रोत निर्माण करते आणि हवामान बदलाशी सामना करण्यास मदत करते.
विशेष म्हणजे, ही पद्धत शेतकऱ्यांच्या हिताशी थेट जोडलेली असल्याने दीर्घकालीनदृष्ट्या अधिक टिकाऊ ठरते.
परंपरा आणि विज्ञान यांचा संगम (Green Maharashtra Mission)
भारतीय परंपरेत झाडांचे संवर्धन ही जुनी संकल्पना आहे. मंदिरांशी निगडित ‘स्थळवृक्ष’ परंपरा किंवा गावांमधील पार, चबुतरे यांसारख्या व्यवस्था हेच दाखवतात.
या परंपरांमधून समुदायाधारित संवर्धनाची समृद्ध परंपरा दिसून येते.
आधुनिक वृक्षलागवड मोहिमांमध्ये अशा परंपरांचा समावेश केल्यास लोकसहभाग आणि संवर्धन दोन्ही अधिक मजबूत होऊ शकतात.
प्रभावी अंमलबजावणीसाठी काय आवश्यक?
‘ग्रीन महाराष्ट्र मिशन’सारख्या उपक्रमांच्या यशासाठी वैज्ञानिक नियोजन, संस्थात्मक समन्वय आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा ठरेल.त्यासाठी पुढील गोष्टी करणे आवश्यक आहे.
वृक्षलागवडीपूर्वी परिसंस्थेचे मूल्यमापन
प्रदेशानुसार योग्य प्रजातींची निवड
वारसा झाडांचे संरक्षण
पार आणि चौपालसारख्या पारंपरिक व्यवस्थांचे पुनरुज्जीवन
जीपीएस-आधारित टॅगिंग आणि ऑडिट
दर्जेदार रोपे आणि योग्य लागवड तत्त्वांचा वापर
गवताळ प्रदेशांत वृक्षलागवड टाळणे
वैज्ञानिक भू-नकाशांवर आधारित नियोजन
“झाडे लावण्यापासून परिसंस्था घडवण्यापर्यंत”
महाराष्ट्रात ३०० कोटी झाडे लावण्याचे उद्दिष्ट महत्त्वाकांक्षी आणि काळाची गरज असलेले आहे. मात्र त्याचे यश केवळ संख्येवर नव्हे, तर पर्यावरणीयदृष्ट्या सक्षम परिसंस्था उभारण्यावर अवलंबून असेल.
विज्ञान, स्थानिक पर्यावरण, परंपरा आणि समुदाय सहभाग यांच्या आधारावर ही मोहीम राबवली गेल्यास ती देशासाठी आदर्श ठरू शकते.
“वृक्षो रक्षति रक्षितः” — म्हणजे आपण झाडांचे संरक्षण केले, तर झाडे आपले संरक्षण करतात. (Green Maharashtra Mission)
झाडे लावणे चांगले; पण त्यांचे संगोपन करून ती वाढवणे हीच खरी पर्यावरणभक्ती आहे.
……………………………
संग्राम बी. चव्हाण हे ICAR-National Institute of Abiotic Stress Management, बारामती येथे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ (कृषिवनशेती) म्हणून कार्यरत आहेत.
ए. आर. उथप्पा हे ICAR-Central Coastal Agricultural Research Institute, गोवा येथे कृषिवनशेती विषयातील शास्त्रज्ञ आहेत.
कीर्तिका ए. या ICAR-Central Arid Zone Research Institute, जोधपूर येथे कृषिवनशेती विषयातील शास्त्रज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत.
(सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटच्या (सीएसई) `डाऊन टू अर्थच्या सौजन्याने)