समाज

• रंजीत कुमार सहानी

तो उन्हाळ्यातला अगदी नेहमीसारखाच एक सकाळचा दिवस होता. विकास क्षेत्रात काम करणारा व्यावसायिक म्हणून माझा नेहमीचा दिवस सुरू झाला होता. पण त्या दिवशी सहज घडलेली एक भेट माझ्या मनात इतके प्रश्न निर्माण करेल आणि पुढचे अनेक दिवस त्या प्रश्नांची उकल करण्यात जातील, याची मला तेव्हा कल्पनाही नव्हती. मधाचे पोळे घेऊन जंगलात धावणा-या माणसाचा पाठलाग मी करायला लागलो होतो.

कुशलनगरमधील माझ्या घरातून कोडगू जिल्ह्यातील थिथीमथी ग्रामपंचायतीकडे एका बैठकीसाठी मी निघालो होतो. माझा सहकारी होयसला एन. डी. माझ्या दुचाकीवर मागे बसला होता.

जंगलात वेगाने पळणारा माणूस

म्हैसूर-विराजपेट रस्त्यावर अनेचौकुरी वन तपासणी नाक्याजवळ आमची नजर एका व्यक्तीकडे गेली. दाट जंगलातून तो वेगाने चालत होता. अनवाणी होता आणि हातात त्याने पिवळसर रंगाचा काहीतरी मोठा गोळा धरला होता.

आम्ही त्याच्याजवळ गेलो. नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यानाच्या या दाट जंगलात तो अनवाणी एवढ्या घाईने कुठे चालला होता? आणि हातात त्याने काय घेतले होते?

त्याने सांगितले, “हे मधाचे पोळे आहे. विकायला घेऊन चाललो आहे.”

पण त्या पोळ्यात जवळजवळ मधच नव्हता.

होयसलाने त्याला विचारले, “यासाठी तुला किती पैसे मिळतील? आणि जंगलात हत्ती आणि वाघांचा धोका असताना जीव धोक्यात घालून तू हे काम का करतोस?”

तेव्हा आम्हाला कळले की तो जेनू कुरुबा आदिवासी समाजातील आहे. ‘जेनू कुरुबा’ या नावाचा अर्थच मुळात ‘मध गोळा करणारा कुरुबा’ असा होतो. तो माथीगोडू येथील हत्ती छावणीजवळच्या एका हाडीत म्हणजेच आदिवासी वस्तीत राहत होता. अनेचौकुरीच्या जंगलातून त्याने हे मधाचे पोळे काढले होते आणि ते विकण्यासाठी तो निघाला होता. त्याचे अवघे शंभर रुपये त्याला मिळणार होते

काही क्षण आमच्याशी बोलून तो निघून गेला.

त्याच्याबद्दल मला एकाच वेळी सहानुभूतीही वाटली आणि आपलेपणाची जाणीवही झाली. अवघ्या शंभर रुपयांसाठी, जवळजवळ मध नसलेले एक पोळे घेऊन, अनवाणी धावत जाणारा तो माणूस जीव धोक्यात घालत होता.

पण त्याच क्षणी मला दुसरी गोष्टही जाणवली. हे राष्ट्रीय उद्यान अलीकडे संरक्षित क्षेत्र म्हणून घोषित झाले आहे. मात्र या जंगलातून मध गोळा करण्याचे काम त्याच्या समाजातील लोक शेकडो वर्षांपासून करत आले आहेत. जंगलात जाणे आणि त्यातून आपली उपजीविका मिळवणे हा त्यांच्या जीवनाचा स्वाभाविक भाग आहे.

आणि आम्ही? आम्ही दुचाकीवरून जाताना या जंगलात थांबणेही धोकादायक आहे, असे वाटल्यामुळे शक्य तितक्या लवकर पुढे निघून जाण्याची घाई करत होतो.

दिवस संपला, पण त्या माणसाची प्रतिमा माझ्या मनात कायमची कोरली गेली.

जंगलाशी पुन्हा जोडले जाण्याची इच्छा

वैयक्तिक पातळीवर या घटनेनंतर मला स्थानिक समुदायांशी अधिक थेट जोडले जाण्याची इच्छा निर्माण झाली.

व्यावसायिकदृष्ट्या मी कोडगू जिल्ह्यातील कुशलनगर आणि पोन्नमपेट तालुक्यांमध्ये IUCNच्या निधीतून चालणाऱ्या एका प्रकल्पाचे व्यवस्थापन करतो. SABAL — Strengthening Sustainable Agriculture and Biodiversity Across Landscapes हा प्रकल्प पश्चिम घाटाच्या परिसरातील जैवविविधतेचे संवर्धन आणि जमिनीची ऱ्हासमुक्तता म्हणजेच Land Degradation Neutrality (LDN) साध्य करण्याच्या उद्देशाने काम करतो.

या कामाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे उच्च संवर्धनमूल्य असलेल्या जंगलांचे संरक्षण. या जंगलांच्या संवर्धनात स्थानिक आदिवासी समुदायांनी ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

याची जाणीव मला याआधी भेटलेल्या बालेगुंडी आदिवासी गावातील, वलनुरू ग्रामपंचायतीतील ६३ वर्षीय जेनू कुरुबा ज्येष्ठ थम्मय्या जे. के. यांनीही करून दिली होती.

ते म्हणाले होते की, त्यांना वन्य प्राण्यांची भीती वाटत नाही. कारण ते स्वतःला जंगलापासून वेगळे मानतच नाहीत. जसे वन्य प्राणी जगण्यासाठी जंगलावर अवलंबून असतात, तसेच तेही जंगलावर अवलंबून आहेत.

जेनू कुरुबा लोक उंच कडे आणि मोठमोठ्या झाडांवर चढून मध गोळा करतात. त्याचबरोबर मारा पाची (lichen), साबणनट, जंगली काळी मिरी आणि इतर अनेक मौल्यवान बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ते गोळा करतात. या वस्तू ते LAMPS (Large Area Multi-Purpose Societies)च्या माध्यमातून विकतात आणि त्यातून आपली उपजीविका चालवतात.

यासाठी त्यांच्याकडे जंगलाचे विलक्षण पारंपरिक ज्ञान आहे.

हरणे आणि माकडे कोणत्या प्रकारचे इशारे देत आहेत, यावरून ते जंगलात एखादा धोका आहे का हे ओळखतात. हत्ती जवळ असल्यास त्याच्या विशिष्ट वासावरून त्यांना त्याची चाहूल लागते. हत्ती जवळ असल्याचे लक्षात आल्यावर त्याच्यापासून थेट पळण्याऐवजी ते झिगझॅग पद्धतीने विरुद्ध दिशेने पळतात, जेणेकरून हत्तीशी थेट सामना होऊ नये.

जंगल आणि वन्यजीवांचे हे सखोल ज्ञान त्यांना सुरक्षित ठेवते.

मात्र थम्मय्यांचे म्हणणे होते की वनरक्षक आणि वन विभागातील तज्ज्ञांनी त्यांना वन्य प्राण्यांशी अचानक होणारे संघर्ष टाळण्यासाठी अधिक मदत केली, तर मानव-वन्यजीव संघर्षातील अनेक जीवघेणे प्रसंग टाळता येऊ शकतात.

जंगलातून माणूस दूर झाला पण…

 वन्यजीव संवर्धनाच्या धोरणांमुळे आदिवासी समुदायांना जंगलातील कोअर आणि बफर क्षेत्रांपासून दूर करण्यात आले आहे.

राष्ट्रीय उद्याने आणि व्याघ्र प्रकल्पांच्या सीमेलगत राहणाऱ्या अनेक गावांमध्ये आजही वीज आणि पक्के रस्ते यांसारख्या मूलभूत सुविधा नाहीत. कारण वनक्षेत्रात अशा पायाभूत सुविधांच्या विकासावर अनेक निर्बंध आहेत.

पण दुसरीकडे प्रश्न असा आहे की, नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यान आणि बांदीपूर व्याघ्र प्रकल्पातील जंगलांची नैसर्गिक गुणवत्ता स्वतः वन्यजीवांना पुरेसा आधार देण्याइतकी राहिली आहे का?

या जंगलांमध्ये आक्रमक Lantana camara या तणाचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला आहे. ही वनस्पती इतर वनस्पतींची वाढ रोखते.

त्यात दरवर्षी लागणाऱ्या जंगलातील आगीमुळे इतर वनस्पतींचे आणखी नुकसान होते. मात्र आग सहन करण्याची क्षमता असलेल्या लँटानाला त्याचा फायदा होतो आणि ती अधिक वेगाने पसरते.

त्यामुळेच कदाचित कोडगू आणि आसपासच्या जिल्ह्यांमध्ये राष्ट्रीय उद्याने आणि राखीव जंगलांच्या बाहेर असलेल्या कॉफीच्या मळ्यांमध्ये जंगली हत्ती वारंवार घुसल्याच्या घटना घडत आहेत.

Nature Conservation Foundationच्या रेडिओ-कॉलरच्या माध्यमातून मिळालेल्या माहितीनुसार, हासनमधील ज्या कॉफी मळ्यांमध्ये वर्षभर झाडांचे आच्छादन आणि खाद्य उपलब्ध असते, तेथे अनेक हत्तींचे कळप आता कायमस्वरूपी आश्रय घेत आहेत.

कोरड्या काळात इतर काही हत्तींचे कळपही राष्ट्रीय उद्यानांमधून कोडगू, हासन आणि चिक्कमगळूरमधील कॉफी मळ्यांकडे स्थलांतर करतात.

लँटानाचे ‘हिरवे वाळवंट’

लँटानाचे वाढते वर्चस्व जंगलाला एका अर्थाने ‘हिरव्या वाळवंटात’ बदलत आहे.

शतकानुशतके आदिवासी समुदाय जंगलातील जमिनीचे आणि वनसंपत्तीचे पारंपरिक पद्धतीने व्यवस्थापन करत होते. त्यांच्या या पद्धती थांबवल्यानंतर जंगलातील पर्यावरणीय संतुलन बिघडले.

स्थानिक खाद्य वनस्पती कमी झाल्या. त्यामुळे आक्रमक वनस्पतींना वाढण्यासाठी मोकळी जागा मिळाली.

परिणामी वन्यजीवांना जंगलात पुरेसे खाद्य मिळेनासे झाले आणि ते अन्नाच्या शोधात शेती आणि मळ्यांकडे वळू लागले.

म्हणजेच, आदिवासींच्या पारंपरिक वनव्यवस्थापनाचा अंत हा केवळ त्यांच्या जीवनपद्धतीचा प्रश्न राहिला नाही; त्याचे परिणाम संपूर्ण परिसंस्थेवर झाले आहेत.

मार्ग कोणता?

ही दरी भरून काढण्यासाठी शाश्वत भू-दृश्य व्यवस्थापन आराखडे — Sustainable Landscape Management Plans (SLMP) तयार करण्याची गरज आहे.

यासाठी काही उपायांचा विचार करता येईल.

पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची सांगड

जेनू कुरुबांच्या पारंपरिक पद्धतीने वन्य प्राण्यांच्या हालचालींची चाहूल घेण्याच्या ज्ञानाची सांगड आधुनिक तंत्रज्ञानाशी घालता येईल.

उदाहरणार्थ, रेडिओ-कॉलरमधून मिळणारे इशारे आणि आदिवासींचे पारंपरिक ज्ञान यांचा वापर करून समुदायाच्या सहभागातून जंगलावर लक्ष ठेवण्याची व्यवस्था निर्माण करता येईल.

यातून माणूस आणि वन्यजीव यांच्यात अधिक सुरक्षित सहअस्तित्व निर्माण होऊ शकते.

कॉफी मळे संवर्धनाच्या चौकटीत

हत्ती मोठ्या प्रमाणावर कॉफी मळ्यांमध्ये जात असतील तर या मार्गांमधील खासगी जमिनींकडेही High Conservation Value Forests (HCVF) म्हणून पाहता येईल.

आदिवासी वस्त्यांना मूलभूत सुविधा

जंगलालगतच्या आदिवासींना मूलभूत नागरी सुविधा मिळाल्या पाहिजेत. त्यासाठी पायाभूत सुविधा धोरण आवश्यक आहे. संवर्धनाच्या उद्दिष्टांना बाधा न आणणारे. जंगलाच्या सीमाभागाची संवेदनशीलता लक्षात घेणारे

LAMPSसारख्या संस्थांना पुन्हा सक्षम करून आदिवासींचे सामाजिक आणि आर्थिक दुर्बलीकरण रोखता येऊ शकते.

लँटाना हटवून स्थानिक वनस्पती पुन्हा आणणे

लँटाना केवळ काढून टाकणे पुरेसे नाही. त्याच्या जागी स्थानिक वनस्पती आणि बिगर-काष्ठ वनउत्पादन देणाऱ्या प्रजाती पुन्हा आणल्या पाहिजेत.

जंगली काळी मिरी, साबणनट यांसारख्या प्रजातींची पुनर्लागवड केल्यास वन्यजीवांसाठी खाद्यसाखळी पुनर्संचयित होईल आणि आदिवासींच्या पारंपरिक उपजीविकेलाही चालना मिळेल.

वनरक्षक आणि आदिवासींचे संयुक्त जाळे

वनरक्षक आणि आदिवासी यांच्यात सहकार्याचे नेटवर्क तयार करता येईल. वन्यजीवांच्या हालचालींची माहिती दोन्ही बाजूंनी तातडीने शेअर केली जावी. त्यामुळे वनउत्पादने गोळा करणाऱ्या लोकांची सुरक्षितता वाढू शकते.

तो मधाचे पोळे घेऊन धावणारा माणूस…

माझ्यासाठी त्या पिवळ्या मधाच्या पोळ्यासह धावत जाणाऱ्या आदिवासीची प्रतिमा केवळ वाटेत दिसलेले एक दृश्य नव्हते. ती एक आरसाच होती.

जंगलाला समजून घेण्याची नैसर्गिक क्षमता असलेल्या लोकांनाच आपण जंगलापासून दूर करून काहीतरी गमावत तर नाही ना?

अवघ्या शंभर रुपयांसाठी एखादा माणूस आपला जीव धोक्यात घालताना पाहणे अस्वस्थ करणारे होते.

बाकीचे जग ज्याला धोकादायक आणि दुर्गम जंगल म्हणून पाहते, तेच त्याचे कामाचे ठिकाण होते.

तो जंगलात हरवला नव्हता

निष्काळजीपणे मृत्यूला आमंत्रणही देत नव्हता.

फक्त आपल्या पूर्वजांनी पिढ्यान्‌पिढ्या जिथे वास्तव्य केले, त्याच परिसरात आपले काम करण्यासाठी तो निघाला होता.

आणि कदाचित म्हणूनच जंगलाचे संरक्षण करताना आपण एक महत्त्वाचा प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा—

जंगलात राहणाऱ्या आणि त्याची भाषा समजणाऱ्या या लोकांनाच आपण बाजूला करून तर जंगल वाचवण्याची संधी गमावत नाही ना?

(रंजीत कुमार सहानी हे कर्नाटकातील Foundation for Ecological Security (FES) येथे वरिष्ठ प्रकल्प व्यवस्थापक आहेत.)

(सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटच्या (सीएसई) डाऊन टू अर्थच्या सौजन्याने)