आजच्या काळातील अनेक मंदिरे ही केवळ श्रद्धेची केंद्रे राहिलेली नाहीत; ती जणू आध्यात्मिक पर्यटनस्थळे किंवा ‘स्पिरिच्युअल थीम पार्क’ बनली आहेत. तिथे खा, खरेदी करा, देणगी द्या, रांगेत उभे राहा, व्हीआयपी दर्शनासाठी पैसे मोजा, सेल्फी काढा, रील्स बनवा—आणि पुन्हा तेच चक्र सुरू राहते. प्रत्येक टप्प्यावर पैसा फिरत असतो. हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, दुकाने, पार्किंग, प्रसाद, देणग्या… अशा प्रकारे संपूर्ण धार्मिक अर्थव्यवस्था उभी राहते. (The economic cycle within the temple precinct)
पुजाऱ्यांची भूमिका विपणन प्रतिनिधी
ही अर्थव्यवस्था नेमकी कोणाच्या ताब्यात असते? व्यापारी, दुकानदार, हॉटेल व्यावसायिक, अनेकदा मंदिर व्यवस्थापन समित्या. अगदी पुजारीदेखील या आर्थिक व्यवस्थेचा एक भाग बनत चालले आहेत. जिथे मोठ्या प्रमाणावर पैसा जमा होतो, तिथे आर्थिक गैरव्यवहार किंवा अपारदर्शकता निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. व्यापाऱ्यांना पैसा कसा फिरवायचा आणि हिशेबात कसा लपवायचा हे चांगले माहीत असते. या व्यवस्थेत पुजाऱ्यांची भूमिका अनेकदा धार्मिक मार्गदर्शकापेक्षा ‘प्रचारक’ किंवा ‘विपणन प्रतिनिधी’ अशी होत जाते आणि मंदिर हे जणू आर्थिक उपक्रमाचे केंद्र बनते.
श्रद्धेचे रुपांतर व्यवसायात
ही पद्धत काही नवीन नाही. आधुनिक मक्केकडे पाहिले तरी असेच चित्र दिसते. जुने ऐतिहासिक परिसर नष्ट होत आहेत आणि त्यांच्या जागी आलिशान हॉटेल्स उभी राहत आहेत. यात्रेचे रूपांतर एका मोठ्या उद्योगात झाले आहे. श्रद्धेचे रूपांतर पायाभूत सुविधांमध्ये, आणि त्या सुविधांचे रूपांतर व्यवसायात झाले आहे.
धार्मिक पर्यटनस्थळाभोवती रिअल इस्टेटचा विकास
भारतातही हेच मॉडेल अधिक मोठ्या प्रमाणावर दिसत आहे. येथे एक-दोन नव्हे, तर शेकडो पवित्र शहरे आणि धार्मिक स्थळे आहेत. प्रत्येक धार्मिक स्थळ पर्यटनकेंद्र बनते. प्रत्येक पर्यटनकेंद्राभोवती रिअल इस्टेटचा विकास होतो. आणि प्रत्येक तीर्थयात्रा हळूहळू मोठ्या बाजारपेठेत रूपांतरित होते. (The economic cycle within the temple precinct)
कोईमतूरमध्ये श्रद्धा आणि भांडवलशाहीचा संगम
‘हिंदू खतरे में है’ अशा घोषणांमुळे लोकांची धार्मिक भावना जागृत केली जाते. सोशल मीडिया, रील्स आणि इन्स्टाग्राम पोस्ट यांच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर लोकांना आकर्षित केले जाते. गर्दी वाढते, देणग्या वाढतात आणि त्यातून मोठमोठी आर्थिक साम्राज्ये उभी राहतात. कोईमतूरमधील ‘इन्स्टाग्रामवर आकर्षक दिसणारी’ आदियोगी शिवमूर्ती हे त्याचे एक उदाहरण म्हणून मांडले जाते. श्रद्धा आणि भांडवलशाही यांचा संगम झाल्याचे दिसून येते.
या व्यवस्थेत भक्त हात जोडून मंदिरात येतो; पण त्याच्या भोवती उभी असलेली संपूर्ण आर्थिक यंत्रणा मात्र हातात कॅल्क्युलेटर घेऊन काम करत असल्याचे दिसते. (The economic cycle within the temple precinct)
मुघलांनी मंदिरे पाडून लुटली; पण सनातनींनी मंदिरे बांधून लुटली, हे खरं आहे का?
सोन्याची अंडी देणारी कोंबडी रोज अंडी देत असेल, तर तिला मारायचेच कशाला?
