- देवदत्त पटनायक
आज अनेक जण सोमरसाला एखाद्या गूढ मादक पेयाशी जोडतात. काहींच्या मते तो मतिभ्रम निर्माण करणाऱ्या बुरशीपासून बनणारा पदार्थ होता, तर काहींच्या मते तो आध्यात्मिक अनुभूती मिळवण्याचा मार्ग होता. पण उपलब्ध पुराव्यांवरून पाहिले तर हे चित्र वास्तवाशी जुळत नाही. (What exactly is soma ?)
बहुधा सोम हा एफेड्रा (Ephedra) या वनस्पतीपासून तयार होणारा अर्क होता. याच वनस्पतीपासून मिळणाऱ्या एफेड्रीन (Ephedrine) या द्रव्याचा वापर आजही सर्दीवरील औषधांमध्ये आणि शरीराला ऊर्जा देणाऱ्या पूरक पदार्थांमध्ये केला जातो. म्हणजेच, प्राचीन वैदिक ऋत्विज एखाद्या मादक पदार्थाचे नव्हे, तर कडवट चवीच्या, शरीराला ऊर्जा देणाऱ्या वनस्पतीजन्य पेयाचे सेवन करत असावेत.
उंच पर्वतीय भागातील वनस्पती
ऋग्वेदात सोम वनस्पतीचे वर्णनही स्पष्टपणे आढळते. या वनस्पतीला पाने नसतात, तिचे खोड सांध्यांसारख्या गाठी असलेले, कठीण आणि बाणासारखे सरळ असते. तिचा रंग सोनेरी-पिवळा किंवा तांबूस-तपकिरी असल्यामुळे तिला ‘हरि’ असेही संबोधले गेले आहे. ही वनस्पती केवळ उंच पर्वतीय भागात, विशेषतः मुंजवत पर्वतासारख्या प्रदेशांत उगवत असल्याचा उल्लेख आहे. हे केवळ काव्यात्मक वर्णन नसून एखाद्या वनस्पतिशास्त्रज्ञाला ओळख पटावी इतके अचूक निरीक्षण आहे. अशी वैशिष्ट्ये पाहता अनेक संशोधकांचे मत एफेड्रा या वनस्पतीकडे जाते. (What exactly is soma ?)
चीनमध्ये हीच वनस्पती ‘मा हुआंग’ (Ma Huang) या नावाने किमान तीन हजार वर्षांपासून औषध म्हणून वापरली जाते. संस्कृती वेगळी असली तरी निरीक्षणे जवळपास सारखीच आहेत. ही वनस्पती श्वसनमार्ग मोकळा करते, मज्जासंस्थेला उत्तेजित करते, भूक कमी करते आणि शरीराला दीर्घकाळ ऊर्जा देते. चिनी वैद्य तिचा उपयोग सर्दी, दम्याचे त्रास, थकवा आणि थंडीपासून संरक्षणासाठी करत. वैदिक ऋत्विज दीर्घ यज्ञविधी, मंत्रपठण किंवा कठीण प्रसंगांपूर्वी तिचे सेवन करत असावेत. उपयोग वेगळे असले तरी परिणाम समान होते.
ऋग्वेदातील नववा मंडल, ज्याला अनेकजण गूढ धार्मिक साहित्य मानतात, तो प्रत्यक्षात सोम तयार करण्याच्या प्रक्रियेचे वर्णन करणारा मजकूर असल्यासारखा वाटतो. त्यात वनस्पतीचे तंतुमय खोड दोन दगडांमध्ये ठेचण्याचा, नंतर त्याचा रस लोकरीच्या गाळणीतून गाळण्याचा आणि तो दूध किंवा जवाच्या पेयात मिसळून पिण्याचा उल्लेख आहे. ही भाषा एखाद्या कृतीची माहिती देणारी आहे; केवळ आध्यात्मिक प्रतीकात्मकता नाही. (What exactly is soma ?)
मेंढपाळांसाठी उपयुक्त
एफेड्रा ही वनस्पती थंड, कोरड्या आणि उंच पर्वतीय प्रदेशात—पामीर, हिंदूकुश आणि हिमालयाच्या उंच भागात—आढळते. अशा ठिकाणी राहणाऱ्या मेंढपाळाला रात्रीच्या कडाक्याच्या थंडीत शरीरात उष्णता, कमी भूक आणि जागृत राहण्याची गरज असते. एफेड्रा हे तिन्ही गुण पुरवते. त्यामुळे पुढे विकसित झालेली वैदिक सोमयज्ञ परंपरा कदाचित सुरुवातीला पर्वतीय मेंढपाळांच्या दैनंदिन जीवनातील एका उपयुक्त वनस्पतीजन्य पेयापासूनच विकसित झाली असावी.
झोरोअॅस्ट्रियन (पारशी) परंपरेत ही वनस्पती आजही टिकून आहे. पारशी धर्मगुरू त्यांच्या हओमा (Haoma) विधीत एफेड्राचा वापर करतात. या विधीत सहभागी झालेल्या व्यक्तींना मतिभ्रम होत नाही; उलट त्या पूर्णपणे जागृत आणि कार्यक्षम राहतात. (What exactly is soma ?)
गोंधळ पुढे निर्माण झाला तो धार्मिक विधींतील प्रतीकात्मक उंची आणि वनस्पतीच्या प्रत्यक्ष गुणधर्मांची गल्लत झाल्यामुळे. विसाव्या शतकात प्राचीन संस्कृतींतील मादक पदार्थांविषयी वाढलेल्या आकर्षणामुळे सोमाला रहस्यमय, मतिभ्रम निर्माण करणारे पेय म्हणून रंगवले गेले.
परंतु उपलब्ध ऐतिहासिक आणि वनस्पतिशास्त्रीय पुराव्यांनुसार पाहिले तर, सोम हा बहुधा कोणताही गूढ मादक पदार्थ नव्हता; तो शरीराला ऊर्जा देणारा, औषधी गुणधर्म असलेला एक प्रभावी वनस्पतीजन्य पेय होता.