पेपरफुटी आणि एकलव्याचा अंगठा

• देवदत्त पटनायक

महाभारतातील कथा सगळ्यांना ठाऊक आहे. एकलव्य स्वतः धनुर्विद्या शिकतो. तो अर्जुनालाही मागे टाकतो. द्रोणाचार्य येतात, त्याचे कौशल्य पाहतात आणि त्याच्याकडून उजव्या हाताचा अंगठा गुरुदक्षिणा म्हणून मागतात. एकलव्य कोणताही प्रश्न न विचारता तो अंगठा देतो. त्यानंतर तो पुन्हा कधीच धनुष्य चालवू शकत नाही. (Paper Leak and) Ekalavya’s Thumb)

द्रोणाचार्य एखाद्या कलेचे संरक्षण करत नव्हते. ते एका मक्तेदारीचे रक्षण करत होते.

विसाव्या शतकात या कथेला वेगवेगळ्या प्रकारे रंगवण्याचा प्रयत्न झाला. “एकलव्याचे वडील मगध सेनेतील सेनापती होते”, “द्रोणांनी राजकीय रणनीती म्हणून हे केले” अशा गोष्टी सांगितल्या जाऊ लागल्या. पण आदिपर्वात याचा कुठेही उल्लेख नाही. जातिव्यवस्थेचे समर्थन “लष्करी बुद्धिमत्ता” म्हणून दाखवण्यासाठी हे नंतर निर्माण केलेले स्पष्टीकरण होते. मिथकांचा वापर इतिहास समजून घेण्यासाठी नव्हे, तर इतिहास धुऊन-पुसून स्वच्छ दाखवण्यासाठी कसा केला जातो, याचे हे उदाहरण आहे.

आज आपण देशातील उत्कृष्ट प्रशिक्षकांना “द्रोणाचार्य पुरस्कार” देतो. पण आपण नेमके कोणत्या परंपरेचा गौरव करत आहोत, याकडे आपण लक्षच दिलेले नाही.

आता आजच्या वास्तवाकडे पाहूया.

UPTET 2021.

BPSC 2022.

REET 2022.

राजस्थान शिक्षक भरती परीक्षा — आयोगातील सदस्याने साठ लाख रुपयांत विकल्याचा आरोप.

NEET-UG 2024 — २४ लाख विद्यार्थी.

UGC-NET 2024 — परीक्षा रद्द.

उत्तर प्रदेश पोलिस भरती — ६० हजार पदांची परीक्षा रद्द.

NEET 2026 — वीस लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी परीक्षा दिल्यानंतर ती रद्द.

ही अपघातांची मालिका नाही. ही एक व्यवस्था आहे.

या प्रत्येक परीक्षेमागे एका कुटुंबाचे नव्हे, तर संपूर्ण पिढीचे स्वप्न असते. NEET पास होणारा मुलगा कदाचित आपल्या घरातील पहिला डॉक्टर ठरला असता. तीन-तीन वर्षे अभ्यास. कोणतेही मोठे कोचिंग नेटवर्क नाही. प्रश्नपत्रिका आधी मिळवून देणारे नातेवाईक नाहीत. फक्त श्रम. प्रचंड मेहनत.

आणि मग परीक्षेच्या आदल्या रात्री प्रश्नपत्रिका फिरते. ती अशा जाळ्यातून फिरते, जे शतकानुशतके “व्यवस्था” फिरवत आले आहे. दुसऱ्या दिवशी तो मुलगा परीक्षेला बसतो आणि अपयशी ठरतो — कारण तो कमी बुद्धिमान असतो म्हणून नव्हे, तर परीक्षा सुरू होण्यापूर्वीच संपलेली असते.

हा आधुनिक काळातील द्रोणाचार्याचा अंगठा आहे. तर्क तोच. फक्त साधन बदलले आहे.

आजच्या उच्चवर्णीय अभिजनांना उघड हिंसेची गरज नाही. त्यांच्याकडे नेटवर्क आहे. परीक्षा मंडळ. भरती समित्या. मंत्री. सगळे “शुद्ध शाकाहारी”. मांसाच्या वासाने ज्यांना किळस येते असे लोक. आणि त्यांना वाटते की आपल्या आजीने बनवलेले अन्न खाणारा मुलगा या “विशेष पदासाठी” योग्य नाही.

आज अंगठा तलवारीने कापला जात नाही. तो प्रश्नपत्रिकेद्वारे कापला जातो. ती प्रश्नपत्रिका आदल्या रात्री योग्य कुटुंबांपर्यंत पोहोचते — योग्य अन्न खाणाऱ्या, योग्य देवांना मानणाऱ्या लोकांपर्यंत.

एकलव्याचा अंगठा जर शाबूत राहिला असता, तर तो प्रत्येक जंगलाचा, प्रत्येक गावाचा, प्रत्येक दिव्याच्या प्रकाशात अभ्यास करणाऱ्या कुटुंबाचा झाला असता. तो अंगठा त्या धनुष्याला आधार देऊ शकला असता, जे भारताला खऱ्या अर्थाने एकत्र बांधले असते.

पण तो अंगठा पुन्हा कापला गेला आहे.

त्याच हाताने.

त्याच हसऱ्या चेहऱ्याने.