हिमालय जिंकण्याचा हट्ट सोडायला हवा

नेपाळमधील पूर ही केवळ नैसर्गिक आपत्ती नाही. हवामान बदल, बेफाम विकास आणि निसर्गावर नियंत्रण मिळवण्याच्या मानवी मानसिकतेविरोधातील हा इशारा आहे.

• सुनीता नारायण

नेपाळमध्ये आलेल्या महापुरात आतापर्यंत १३०० हून अधिक जणांचा मृत्यू झाल्याची पुष्टी झाली असून, हजारो लोक अद्याप बेपत्ता आहेत. शक्तिशाली हिमालयच जणू प्रचंड ढिगा-याच्या रूपाने खाली कोसळला. ही अत्यंत भीषण मानवी शोकांतिका आहे. मात्र, त्यामागे माणसांनी जाणीवपूर्वक केलेल्या कृती आणि त्यांच्या निष्क्रियतेचाही मोठा वाटा आहे. माणूस आपल्या गरजेनुसार निसर्गातील प्रत्येक गोष्ट बदलू शकतो, या आपल्या विचारसरणीशीच या शोकांतिकेचा संबंध आहे.

हेही वाचाः नेपाळमध्ये महाप्रलय; १०५ भारतीय पर्यटक बेपत्ता; १०० जणांचा मृत्यू?

विश्वातील प्रत्येक गोष्टीवर आपले नियंत्रण आहे, असे आपण मानतो. स्वतःला सर्वोच्च प्राणी समजून आपण हवामान बदलाचाही सामना करू शकतो, असे आपल्याला वाटते. कारण हवामान बदल हा केवळ हवामानाशी संबंधित एखादा छोटासा प्रश्न आहे, अशी आपली धारणा आहे. पण या परिस्थितीला जबाबदारही आपणच आहोत.

नेमके काय घडले?

२६ ऑगस्टला नेपाळमध्ये नेमके काय घडले, हे आधी समजून घ्यायला हवे. आपण पाहिलेल्या छायाचित्रांमध्ये पर्वत जणू पूर्णपणे कोसळून खाली येताना दिसतो. अचानक आलेल्या पुराच्या प्रचंड लोंढ्यासोबत वाहून आलेल्या ढिगा-याने मार्गातील प्रत्येक गोष्ट गाडून टाकली.

हेही वाचाः नेपाळमधील अचानक पुराचे कारण काय?

या ढिगा-याने चीनच्या इमिग्रेशन कार्यालयाची भव्य इमारतही गिळंकृत केली. हे दृश्य एखाद्या विज्ञानकथा चित्रपटातील प्रसंगासारखे भयावह होते. आता आपल्याला समजले आहे की हा अचानक आलेला पूर ढगफुटीमुळे आलेला नव्हता.

लांगटांग लिरुंग शिखराजवळील उंच प्रदेशात हिमनदीचा मोठा भाग कोसळल्यामुळे ही घटना घडली. अंदाजानुसार सुमारे १४.२ कोटी घनमीटर बर्फ आणि खडक खाली सरकले. त्यामुळे ५.२ तीव्रतेची भूकंपीय घटना घडली. त्यानंतर नैसर्गिक बंधारे तयार झाले आणि त्यांच्या मागे पाणी व हिमनदीतून आलेला कच-याचा ढीग साचत गेला. हे बंधारे फुटल्यानंतर खालच्या भागात अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी पूर आला.

असे का घडले?

यामागे एकच कारण नाही. मात्र, या प्रदेशातील अशा आपत्तींमध्ये दोन घडामोडींची महत्त्वाची भूमिका आहे.

पहिली म्हणजे हवामान बदलामुळे वाढत असलेले तापमान. त्याची नोंद आता स्पष्टपणे झाली आहे. वाढते तापमान हिमालयाला कमकुवत करत आहे.

तापमान वाढल्यामुळे हिमनद्या वितळत आहेत. त्यामुळे हिमनद्यांमधील कच-याची म्हणजेच मोरेनच्या उतारांची स्थिरता कमी होत आहे. हे एखाद्या ‘टिक-टिक करणाऱ्या बॉम्ब’सारखे आहे, जो नेपाळमध्ये अचानक फुटल्यासारखा दिसला.

हवामान बदलामुळे अतिवृष्टीसारख्या टोकाच्या हवामान घटनांची वारंवारता आणि तीव्रताही वाढत आहे. त्यामुळे पूर आणि भूस्खलनासारख्या विनाशकारी घटना घडत आहेत. २०२५ मध्ये हिमाचल प्रदेशात, २०२४ मध्ये सिक्कीममध्ये आणि २०२१ मध्ये चमोलीमध्ये आपण अशाच घटना पाहिल्या.

पण नेपाळमधील चित्र आपण पाहत असतानाच हिमालयाच्या इतर भागांतही अशाच स्वरूपाचे पूर येत आहेत.

संकटासाठी आपणही जबाबदार

या शोकांतिकेसाठी आपण सर्वच जबाबदार आहोत. मात्र, वातावरणातील हरितगृह वायूंच्या वाढत्या साठ्यात सर्वाधिक योगदान देणाऱ्या देशांची जबाबदारी अधिक आहे. तापमान वाढवणाऱ्या आणि अनियंत्रित विनाशाला कारणीभूत ठरणाऱ्या या प्रक्रियेत त्यांचा मोठा वाटा आहे.

हा प्रश्न भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्हींशी संबंधित आहे. जगातील श्रीमंत आणि विकसित देश या जीवितहानीची जबाबदारी टाळू शकत नाहीत.

नेपाळमध्ये मृतांचा आकडा वाढत असतानाच औद्योगिक युगाच्या सुरुवातीपासून, म्हणजे १८७० नंतर, जागतिक तापमानवाढ १.५ अंश सेल्सिअसच्या मर्यादेत ठेवण्याचा प्रयत्न आता जवळजवळ अशक्यप्राय होत असल्याची बातमी समोर आली.

संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाच्या (UNEP) अंदाजानुसार, जग काही वर्षांतच ही मर्यादा ओलांडू शकते. वैज्ञानिकांच्या मते, तापमानवाढ १.५ अंशांपेक्षा पुढे गेल्यानंतर तिचे परिणाम वेगाने वाढतील आणि अधिक विनाशकारी ठरतील. बर्फाच्या प्रचंड चादरी वितळू शकतात, समुद्रातील प्रवाह बदलू शकतात आणि अटलांटिक मेरिडिओनल ओव्हरटर्निंग सर्क्युलेशन (AMOC) यांसारख्या महत्त्वाच्या प्रणालींवर परिणाम होऊ शकतो.

या उन्हाळ्यात आपण अनुभवलेली प्रचंड उष्णता, जंगलातील वणवे आणि हवामानातील असामान्य बदल हे येणाऱ्या संकटाची केवळ झलक आहे. तरीही पृथ्वीच्या व्यवस्थेत होत असलेल्या या मोठ्या बदलाबाबत आपण अजूनही गंभीर झालेलो दिसत नाही.

विकासाच्या नावाखाली हिमालयावर घाव

निरर्थक युद्धांमुळे निर्माण होणाऱ्या आर्थिक आणि उपजीविकेच्या संकटांसारख्या मानवनिर्मित समस्यांमध्ये आपण इतके अडकून पडलो आहोत की आपल्या अस्तित्वाशी संबंधित हे विशाल संकट आपल्याला दूरचे आणि दुय्यम वाटते.

आपण उत्सर्जनात केवळ किरकोळ बदल करण्याचा प्रयत्न करत आहोत. प्रत्यक्षात गरज आहे ती आपली जीवनशैली आणि विकासाची पद्धत बदलण्याची—निसर्गाच्या मर्यादांमध्ये राहून जगण्याची.

हिमालयाकडे पुन्हा पाहूया. हवामान बदलाचा हा ‘टिक-टिक करणारा बॉम्ब’ पर्यावरणाच्या दृष्टीने अतिसंवेदनशील असलेल्या या भागात आपण स्वीकारलेल्या विकासाच्या पद्धतींमुळे आणखी धोकादायक झाला आहे.

आपण सतत हवामान बदलाशी जुळवून घेण्याची भाषा करतो. बदलत्या हवामानाचा विचार करून विकास करणे आवश्यक आहे, असे सांगतो. पण प्रत्यक्षात तसे करत नाही.

आपल्याला वाटते की आपण जे काही करत आहोत ते त्याच्या परिणामांची पर्वा न करता सुरू ठेवू शकतो. उदाहरणार्थ, अरुंद नद्यांवर धरणे बांधून उभारल्या जाणाऱ्या जलविद्युत प्रकल्पांकडे पाहा.

प्रश्न धरणांचा नाही…

मी यापूर्वीही सांगितले आहे आणि पुन्हा सांगत राहीन—प्रश्न धरणांवर आधारित विकासाचा नाही; प्रश्न आहे तो ती धरणे ज्या बेफिकिरीने बांधली जात आहेत त्याचा.

भारतीय हिमालयात एकामागोमाग एक प्रकल्प अक्षरशः एकमेकांना लागून उभे राहत आहेत. त्यातून गंगेच्या नैसर्गिक प्रवाहातच मोठा बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

या प्रकल्पांद्वारे नदीचे पाणी नियंत्रित केले जाईल, वीजनिर्मितीसाठी त्याचा वापर केला जाईल आणि नंतर ते पुन्हा नदीत सोडले जाईल. त्याचबरोबर आपण पर्वतांच्या आत बोगदे खोदत आहोत, रस्ते बांधत आहोत आणि अनेकदा उतारांना आधार देण्यासाठी किंवा ते स्थिर ठेवण्यासाठी आवश्यक त्या उपाययोजनाही करत नाही.

अशा उदाहरणांची यादी खूप मोठी आहे.

निसर्गाचा संदेश स्पष्ट आहे

पण खरे संकट हे आहे की निसर्ग आपल्याला अत्यंत स्पष्ट आणि जोरदार संदेश देत असतानाही आपण तो ऐकण्यास तयार नाही.

निसर्गाचा संदेश एकच आहे—तुमची विचार करण्याची पद्धत बदला. तुम्ही माझ्यावर प्रभुत्व गाजवू शकता, मला गुडघ्यावर आणू शकता, ही कल्पना चालणार नाही.

संदेश अगदी स्पष्ट आहे— बदला, नाहीतर नष्ट व्हा.

आता सर्वांत मोठा प्रश्न असा आहे की, आपले लक्ष विचलित करणाऱ्या या सगळ्या गोंगाटात आपल्याला निसर्गाचा हा इशारा ऐकू येत आहे का?

(लेखिका सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (सीएसई) या नवी दिल्लीस्थित संस्थेच्या संचालक आहेत.)