समाज

अलीकडच्या काळात सार्वजनिक चर्चांमध्ये एक विशिष्ट सूर वारंवार ऐकू येतो—समाज तुटतो आहे, ध्रुवीकरण वाढत आहे, “सामाजिक फॅब्रिक” फाटत आहे. ही भाषा इतकी परिचित झाली आहे की, जणू ती वास्तवाचे निर्विवाद वर्णनच आहे, असा भास निर्माण होतो. पण या वर्णनाच्या पाठीमागे एक वेगळीच प्रक्रिया कार्यरत असते—समाजाला समजून घेण्याऐवजी त्याला एका साचेबद्ध चौकटीत बसवण्याची.

विनय गुप्ते 

सामान्य माणसाला समजून घेण्यासाठी बाह्य मार्गदर्शनाची गरज

. ही चौकट बहुतेकदा त्या लोकांकडून येते, जे स्वतःला समाजाच्या बौद्धिक केंद्रस्थानी मानतात. त्यांच्या भाषेत सूक्ष्मता असते, शब्दांची निवड परिष्कृत असते, पण त्यातून उभा राहणारा अर्थ अनेकदा सामान्य माणसाच्या अनुभवाशी जुळत नाही. “फॅब्रिक”, “पोलरायझेशन”, “सिस्टेमिक थ्रेट” अशा संज्ञा वापरताना त्या किती वेळा प्रत्यक्ष आयुष्याशी भिडतात, हा प्रश्न विचारला जात नाही. उलट, या संज्ञा वापरण्याची सवयच इतकी बळकट होते की त्या वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करू लागतात.

यामध्ये एक सूक्ष्म अंतर दिसते—वास्तव आणि त्याचे भाषांतर यामधील. समाजातील बदल, ताणतणाव, मतभेद हे नवीन नाहीत. ते प्रत्येक काळात होते आणि प्रत्येक समाजाने त्यांना वेगवेगळ्या पद्धतीने हाताळले आहे. परंतु जेव्हा या सामाजिक प्रक्रियांना “संकट” म्हणून मांडले जाते, तेव्हा त्या मांडणीचा हेतूही तपासणे आवश्यक ठरते. कारण संकटाची भाषा ही केवळ वर्णन नसते; ती एक प्रकारची दिशा देणारी चौकट असते.

या चौकटीत सामान्य माणूस अनेकदा “प्रेक्षक” बनतो—जणू काही त्याच्यावर काहीतरी घडत आहे आणि त्याला ते समजून घेण्यासाठी बाह्य मार्गदर्शनाची गरज आहे. पण वास्तवात तोच समाजाचा घटक असतो, त्याच्या रोजच्या निर्णयांमधूनच समाजाची रचना घडत असते. त्याच्या अनुभवाला कमी लेखून, त्याला “समजावण्याची” जी वृत्ती दिसते, तीच प्रत्यक्षात एक प्रकारचा सूक्ष्म अभिजनवाद दर्शवते.

ही वृत्ती अधिक स्पष्ट होते, जेव्हा समाजाच्या भवितव्याबद्दल भीती व्यक्त केली जाते. भीती ही एक प्रभावी साधन आहे—ती लक्ष वेधून घेते, ती विचारांना एका दिशेने वळवते. पण ती नेहमीच वास्तवाचे अचूक चित्र देत नाही. उलट, अनेकदा ती वास्तवाच्या जटिलतेला साधे सुलभ करून दाखवते.

याच्या उलट, समाजाच्या आत चालणाऱ्या प्रक्रियांकडे पाहिले तर एक वेगळीच कहाणी दिसते. शिक्षणाचा प्रसार, विशेषतः स्त्रियांचे शिक्षण, हे त्यातील सर्वात महत्त्वाचे उदाहरण आहे. ज्या समाजात स्त्रिया शिक्षित होत आहेत, त्या समाजात विचारांची विविधता वाढते, निर्णयप्रक्रिया अधिक व्यापक होते, आणि भविष्यातील दिशाही अधिक स्थिर होते. ही प्रक्रिया धीमी असते, पण तिचा परिणाम दीर्घकालीन आणि खोलवर असतो.

काल्पनिक धोका ही संकल्पना अधिक स्पष्ट

या संदर्भात “काल्पनिक धोका” ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होते. जेव्हा समाजातील सकारात्मक बदलांकडे दुर्लक्ष करून केवळ संभाव्य संकटांवर भर दिला जातो, तेव्हा एक असंतुलित चित्र तयार होते. हे चित्र केवळ वास्तवाचे अपूर्ण प्रतिनिधित्व करत नाही, तर समाजाच्या आत्मविश्वासालाही बाधा आणते.

याच ठिकाणी एक महत्त्वाची, पण अनेकदा दुर्लक्षित राहणारी बाजू लक्षात घेणे गरजेचे आहे—राजकारणातील “सक्ती” (political compulsion). कोणतीही सत्ताधारी व्यवस्था, तिची विचारधारा काहीही असो, काही मूलभूत गोष्टींपासून दूर जाऊ शकत नाही. लोककल्याणाच्या योजना, पायाभूत सुविधा विकास, आणि उद्योगाभिमुख धोरणे या गोष्टी केवळ पर्याय नसतात; त्या राजकीय गरज बनतात.कारण सत्तेचा टिकाव हा केवळ भावनांवर अवलंबून नसतो; तो प्रत्यक्ष परिणामांवर अवलंबून असतो. रस्ते, वीज, पाणी, रोजगार, उद्योग—या गोष्टी लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असतात. त्यामुळे कोणत्याही पक्षाला, कितीही ध्रुवीकरणाची भाषा वापरली तरी, या क्षेत्रांकडे दुर्लक्ष करणे शक्य नसते. हीच ती अंतर्गत मर्यादा आहे, जी राजकीय व्यवस्थेला एका विशिष्ट संतुलनात ठेवते.

याचा अर्थ असा की, ध्रुवीकरणातून सत्ता मिळवण्याचा प्रयत्न जरी झाला, तरी त्या सत्तेच्या वापरावर एक व्यावहारिक चौकट कायम राहते. ही चौकटच त्या भीतीला मर्यादित करते, जी अनेकदा अतिशयोक्त स्वरूपात मांडली जाते. समाज पूर्णपणे एखाद्या एकाच भावनिक प्रवाहाच्या ताब्यात जाईल, ही भीती त्यामुळे वास्तवात तितकीशी साकार होत नाही.
यामुळे एक वेगळीच समज विकसित होते—समाज हा केवळ भावनिक प्रतिक्रिया देणारा घटक नाही; तो व्यावहारिक गरजांनीही चालतो. आणि त्या गरजा राजकारणालाही आकार देतात.

ताणतणावाकडे पाहण्याची दृष्टी महत्वाची

याचा अर्थ असा नाही की समाजात कोणतेही ताणतणाव नाहीत किंवा त्यांची दखल घेऊ नये. पण त्या ताणतणावांकडे पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची ठरते. ती दृष्टी जर केवळ बाह्य निरीक्षणावर आधारित असेल, तर ती अपुरी ठरते. उलट, समाजाच्या आतल्या गतीमान प्रक्रियांना—शिक्षण, आर्थिक गरजा, राजकीय सक्ती—यांना समजून घेतले, तर चित्र अधिक संतुलित आणि वास्तवाशी जवळचे दिसते.

म्हणूनच, आजच्या चर्चांमध्ये एक सूक्ष्म बदल आवश्यक आहे. भीतीच्या भाषेऐवजी समजुतीची भाषा, साचेबद्ध चौकटीऐवजी अनुभवाधारित दृष्टिकोन, आणि अभिजनवादी विश्लेषणाऐवजी सहभागी निरीक्षण—या गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या ठरतात.

समाज हा एक स्थिर घटक नाही; तो सतत बदलत असतो. त्या बदलांमध्ये काही ताणतणाव असतात, काही संघर्ष असतात, पण त्याचबरोबर आशेची, उभारणीची आणि नव्या शक्यतांची बीजेही असतात. या सर्वांचा विचार केल्याशिवाय समाजाचे पूर्ण चित्र दिसू शकत नाही.
आणि कदाचित, याच ठिकाणी एक साधा पण महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो—समाजाच्या भवितव्याबद्दलचा विश्वास हा केवळ विश्लेषणातून येत नाही; तो अनुभवातून, सहभागातून आणि बदल घडवण्याच्या क्षमतेवर असलेल्या श्रद्धेतून येतो.

याच कारणामुळे, हा दृष्टिकोन काही वाचकांना अस्वस्थ करू शकतो. कारण तो “धोका” या ह्या मंडळींच्या मध्यवर्ती कथानकाला (Narrative) थेट आव्हान देतो. जे लोक सध्याच्या राजकीय वास्तवाकडे मुख्यत्वे ध्रुवीकरण आणि त्याच्या परिणामांच्या चौकटीतून पाहतात, त्यांना या लेखातील व्यावहारिक मर्यादा आणि सामाजिक गतीमानतेवर दिलेला भर हा त्या धोक्याला कमी लेखणे वाटू शकते. त्यांच्या दृष्टीने, ही मांडणी सध्याच्या सत्तेच्या परिणामांचे गांभीर्य कमी करणारी किंवा त्याकडे दुर्लक्ष करणारी भासू शकते.

तसेच, राजकारणातील “सक्ती” ही संकल्पना—की कोणतीही सत्ता लोककल्याण, पायाभूत विकास आणि औद्योगिक प्रगतीपासून पूर्णपणे दूर जाऊ शकत नाही—ही कल्पना काहींना स्वीकारणे कठीण जाऊ शकते. कारण ती एका विशिष्ट राजकीय विश्लेषणाच्या पलीकडे जाऊन, सत्तेच्या संरचनात्मक मर्यादांकडे लक्ष वेधते. त्यामुळे, या लेखाला काहींकडून विरोध किंवा टीका मिळणे हे आश्चर्यकारक नाही; ते प्रत्यक्षात या लेखाने ज्या चौकटींना प्रश्न विचारले आहेत, त्याच चौकटींचे प्रतिबिंब आहे.