विनोद कुमार शुक्ल

नवी दिल्ली : ज्येष्ठ हिंदी कवी आणि कथाकार विनोद कुमार शुक्ल यांची यावर्षीच्या प्रतिष्ठित ज्ञानपीठ पुरस्कारासाठी निवड करण्यात आली. नवी दिल्ली येथे शनिवारी ही घोषणा करण्यात आली. ज्ञानपीठ पुरस्कार हा सर्वोच्च साहित्यिक सन्मान आहे. (Jnanpith Award)
११ लाख रुपये रोख, वाङ्देवीची कांस्य मूर्ती आणि मानपत्र असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. शुक्ल यांच्या निमित्ताने छत्तीसगडमधील साहित्यविश्वाला पहिल्यांदाच हा प्रतिष्ठित सन्मान मिळाला आहे

शुक्ल यांनी ५० वर्षांहून अधिक काळ साहित्य लेखन केले आहे. त्यांच्या प्रभावी कविता आणि विचारप्रवर्तक गद्यलेखनासाठी प्रसिद्ध आहेत. त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह ‘लगभाग जयहिंद’ १९७१ मध्ये प्रकाशित झाला.

१ जानेवारी १९३७ रोजी छत्तीसगडमधील राजनांदगाव येथे जन्मलेले विनोद कुमार शुक्ला सध्या रायपूर येथे राहतात. (Jnanpith Award)

साहित्यिक कलाकृती

• साहित्यिक कारकिर्दीतील अनेक कलाकृती उल्लेखनीय आहेत. शुक्ल यांच्या ‘नौकर की कमीज’, ‘खिलेगा तो देखेंगे’ आणि ‘दीवार में एक खिडकी रहती थी’ या कादंबऱ्या आधुनिक हिंदी साहित्यातील काही उत्कृष्ट कलाकृतींपैकी एक मानल्या जातात.
• ‘पेड पर कामरा’ आणि ‘महाविद्यालय’ यासारख्या त्यांच्या लघुकथा संग्रहांनाही मोठ्या प्रमाणात प्रशंसा मिळाली आहे.
• ‘लगभाग जयहिंद’, ‘वाह आदमी चला गया गरम कोट पाहेंकर विचार की तरह’, ‘सब कुछ होना बचा रहेगा’, ‘अतिरिकत नहीं’, ‘कविता से लांबी कविता’, ‘आकाश धरती को खटखटाता है’ या त्यांच्या काव्यसंग्रहांना जागतिक मंचावर प्रसिद्धी मिळाली आहे. (Jnanpith Award)
• त्यांच्या ‘हरे रंग के रंग की पतंगी’, ‘कहीं खो गया नाम का लडका’ यासारख्या कलाकृती बालवाचकांना खूपच भावणाऱ्या आहेत. त्यांची साहित्य संपदा अनेक भाषांमध्ये अनुवादित झाली आहे. त्यामुळे त्यांची कीर्ती जगभरातील रसिक वाचकांपर्यंत पोहोचली.

पुरस्कार आणि सन्मान

• त्यांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल घेऊन त्यांना विविध संस्थांनी गौरविले आहे. शुक्ल यांना गजानन माधव मुक्तिबोध फेलोशिप, रझा पुरस्कार, वीर सिंह देव पुरस्कार, सृजनभारती पुरस्कार, रघुवीर सहाय स्मृती पुरस्कार, दयावती मोदी कवी शिखर पुरस्कार, भवानी प्रसाद मिश्र पुरस्कार, मैथिलीशरण गुप्त पुरस्कार आणि पंडित सुंदरलाल शर्मा पुरस्कार यासह अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. (Jnanpith Award)
• १९९९ मध्ये त्यांना त्यांच्या ‘दीवार में एक खिडकी रहती थी’ या कादंबरीसाठी साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. अलिकडच्या काळात त्यांना मातृभूमी बुक ऑफ द इयर पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले.
• गेल्या वर्षी, पेन अमेरिकेने त्यांना साहित्यिक योगदानासाठी आंतरराष्ट्रीय नाबोकोव्ह पुरस्कार प्रदान केला. ते हा प्रतिष्ठित सन्मान मिळवणारे पहिले आशियायी लेखक ठरले. (Jnanpith Award)
• उल्लेखनीय म्हणजे, प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते मणि कौल यांनी शुक्लांच्या ‘नौकर की कमीज’ या कादंबरीचे चित्रपटात रूपांतर केले. त्यामुळे भारतीय साहित्यविश्वापलीकडे त्यांचे साहित्य भाषेचा सीमा ओलांडून सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचले.
  
  हेही वाचा :
  शिवछत्रपतींच्या आग्रा स्मारकाची जबाबदारी पर्यटन विभागाकडे