जगभरातील अनेक वन्यजीवांच्या संख्येत मोठी घट झाली असली, तरी योग्य संवर्धनाचे प्रयत्न केले तर निसर्गाचे पुनरुज्जीवन शक्य आहे. वाघ, ट्यूना मासे आणि समुद्री कासवांच्या संख्येत वाढ झाली असून त्याद्वारे हे सिद्ध होत असल्याचे शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे. योग्य धोरणे, प्रभावी संवर्धन आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न यांच्या मदतीने नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर पोहोचलेल्या प्रजातींनाही पुन्हा उभारी देता येते, असे शास्त्रज्ञांनी म्हटले आहे.
जागतिक वन्यजीव निधी अर्थात डब्ल्यूडब्ल्यूएफच्या अहवालात यासंदर्भातील महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडण्यात आले आहेत. जगभरातील पाच हजारांहून अधिक प्रजातींच्या सुमारे ३६ हजार प्राणिसमूहांचा अभ्यास या अहवालासाठी करण्यात आला. त्यानुसार, १९७० पासून वन्यजीवांच्या लोकसंख्येत सरासरी ७३ टक्क्यांची घट झाली आहे.
वन्यजीवांच्या संख्येतील ही घसरण केवळ पर्यावरणापुरती मर्यादित नाही. तिचा परिणाम मानवी जीवनावर आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही होत आहे. जगातील जवळपास निम्मी अर्थव्यवस्था प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे निसर्गावर अवलंबून आहे. २०२३ मध्ये निसर्गावर अवलंबून असलेल्या आर्थिक व्यवहारांचे मूल्य सुमारे ५८ लाख कोटी डॉलर होते.
त्यामुळे जैवविविधतेचा ऱ्हास रोखणे ही केवळ पर्यावरण संवर्धनाची गरज नसून, आर्थिक आणि सामाजिक स्थैर्यासाठीही अत्यावश्यक बाब बनली आहे.
लॅटिन अमेरिका आणि कॅरिबियनमध्ये सर्वाधिक घसरण
वन्यजीवांच्या लोकसंख्येतील घट जगभरात सारखी झालेली नाही. लॅटिन अमेरिका आणि कॅरिबियन प्रदेशात वन्यजीवांच्या संख्येत तब्बल ९५ टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली आहे. आफ्रिकेत ही घट ८० टक्के, तर युरोप आणि मध्य आशियात २३ टक्के आहे.
अधिवासांचा नाश, नैसर्गिक संसाधनांचा अतिवापर, प्रदूषण, हवामान बदल आणि मानवी हस्तक्षेप ही या घसरणीमागील प्रमुख कारणे आहेत.
गोड्या पाण्यातील परिसंस्थांना या संकटाचा विशेष फटका बसला आहे. गोड्या पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांच्या लोकसंख्येत सरासरी ८५ टक्क्यांची घट झाली आहे. जमिनीवरील वन्यजीवांच्या लोकसंख्येत ६९ टक्के, तर सागरी जीवांच्या लोकसंख्येत ५९ टक्के घट नोंदवण्यात आली आहे.
हे आकडे निसर्गावरील वाढत्या दबावाची गंभीरता अधोरेखित करतात. मात्र, संवर्धनाच्या प्रभावी उपाययोजनांमुळे परिस्थिती बदलू शकते, याची काही आशादायक उदाहरणेही समोर आली आहेत.
वाघांच्या संख्येत वाढ
संवर्धनातून वाढलेली वाघांची संख्या हे त्याचे एक महत्त्वाचे उदाहरण मानले जाते. २०१० मध्ये जगभरातील जंगली वाघांची संख्या अंदाजे ३,२०० होती. त्यानंतर राबवण्यात आलेल्या संवर्धनाच्या विविध उपाययोजनांमुळे ही संख्या वाढून सुमारे ५,७०० झाली आहे.
अधिवासांचे संरक्षण, शिकारीवर नियंत्रण, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी सुरक्षित मार्गांची निर्मिती आणि संवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांसारख्या उपायांमुळे वाघांच्या संख्येत वाढ होण्यास मदत झाली आहे.
या उदाहरणातून एक गोष्ट स्पष्ट होते : एखाद्या प्रजातीचे अस्तित्व धोक्यात आले असले, तरी योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने केलेल्या प्रयत्नांमुळे तिच्या पुनरुज्जीवनाची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
ट्यूना माशांनाही दिलासा
ट्यूना माशांच्या काही प्रजातींच्या संवर्धनाबाबतही सकारात्मक चित्र समोर आले आहे. अटलांटिक आणि पॅसिफिक महासागरांमधील ब्ल्यूफिन ट्यूना माशांची स्थिती सुधारली असून, या प्रजातींना आता पूर्वीप्रमाणे धोक्यात असलेल्या प्रजातींच्या श्रेणीत ठेवले जात नाही.
अतिमासेमारीमुळे ट्यूना माशांच्या संख्येत मोठी घट झाली होती. मात्र, मासेमारीचे नियमन, पकडण्यावर मर्यादा आणि संवर्धनासाठी केलेल्या प्रयत्नांमुळे काही प्रमाणात सुधारणा झाली आहे.
नैसर्गिक संसाधनांचा वापर नियंत्रित केला आणि दीर्घकालीन संवर्धनाला प्राधान्य दिले, तर मानवी हस्तक्षेपामुळे निर्माण झालेले संकट काही प्रमाणात दूर करता येऊ शकते, असे शास्त्रज्ञांनी म्हटले आहे.
समुद्री कासवांच्या संवर्धनालाही यश
समुद्री कासवांच्या संवर्धनाबाबतही अशीच आशादायक घडामोड घडली आहे. २०२५ मध्ये ग्रीन सी टर्टल अर्थात हिरव्या समुद्री कासवाच्या संवर्धनाच्या स्थितीचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात आले. त्यानंतर या प्रजातीला आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटनेच्या (आययूसीएन) लाल यादीत ‘कमी चिंताजनक’ या श्रेणीत ठेवण्यात आले.
जवळपास ८० देशांमध्ये समुद्री कासवांच्या संरक्षणासाठी करण्यात आलेल्या प्रयत्नांचा यामध्ये महत्त्वाचा वाटा आहे. त्यांच्या अंडी घालण्याच्या किनाऱ्यांचे संरक्षण, अंड्यांची चोरी रोखणे, मासेमारीदरम्यान होणारे मृत्यू कमी करणे आणि त्यांच्या अधिवासांचे संवर्धन करणे अशा उपाययोजनांमुळे परिस्थितीत सुधारणा झाली.
मात्र, एखाद्या प्रजातीची स्थिती सुधारली म्हणजे तिच्यावरील सर्व धोके संपले, असा त्याचा अर्थ होत नाही. संवर्धनाचे प्रयत्न सुरू ठेवणे आणि नव्याने निर्माण होणाऱ्या धोक्यांवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
केवळ वन्यजीव संवर्धन पुरेसे नाही
वाघ, ट्यूना मासे आणि समुद्री कासवांच्या उदाहरणांमधून संवर्धनाच्या प्रयत्नांचे महत्त्व स्पष्ट होते. मात्र, निसर्गाचा ऱ्हास रोखण्यासाठी केवळ काही प्रजातींचे संरक्षण करून चालणार नाही, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
निसर्गाच्या ऱ्हासामागील मूळ कारणांवरही उपाय करावे लागतील. त्यासाठी ऊर्जा उत्पादन आणि वापर, अन्नव्यवस्था तसेच वित्तीय क्षेत्रातील पद्धतींमध्ये मूलभूत बदल घडवून आणण्याची गरज आहे.
शेतीचा विस्तार हा नैसर्गिक अधिवासांच्या नाशामागील प्रमुख घटक आहे. जंगलतोड, जैवविविधतेचा ऱ्हास आणि हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन यांमध्ये कृषी क्षेत्राचा मोठा वाटा आहे. जगभरातील जंगलतोडीच्या जवळपास ९० टक्के घटनांमागे शेतीचा विस्तार हे प्रमुख कारण असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
वाढती अन्नाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी जंगलांचा नाश करून शेतीचे क्षेत्र वाढवणे, नैसर्गिक परिसंस्थांवर वाढता ताण आणणे आणि संसाधनांचा अमर्याद वापर करणे या पद्धती दीर्घकाळ टिकणाऱ्या नाहीत. त्यामुळे अन्नउत्पादन आणि नैसर्गिक संसाधनांचा वापर यांच्यात अधिक शाश्वत समतोल साधावा लागेल.
त्याचबरोबर ऊर्जा क्षेत्रातील बदल, पर्यावरणपूरक गुंतवणूक आणि निसर्गाच्या संवर्धनाला प्राधान्य देणारी आर्थिक धोरणे यांचीही आवश्यकता आहे.