सतीश घाटगे
कोल्हापूर : व्हेल माशाची ‘उलटी’ म्हणून ओळखला जाणारा अ‍ॅम्बरग्रीस (Ambergris) हा प्रत्यक्षात नेमका उलटीचा पदार्थ आहे की नाही, याबाबतच संभ्रम आहे. स्पर्म व्हेलच्या पचनसंस्थेत तयार होणारा हा मेणासारखा पदार्थ समुद्रात तरंगताना किंवा किनाऱ्यावर आढळू शकतो. त्याचा उपयोग ऐतिहासिकदृष्ट्या सुगंधी द्रव्यांमध्ये करण्यात आला असून त्याच्या दुर्मिळतेमुळे त्याला मोठी किंमत मिळाल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत.
मात्र अ‍ॅम्बरग्रीस नेमका तयार कसा होतो? तो व्हेलच्या शरीरातून बाहेर कसा पडतो? त्याला एवढी किंमत का मिळते? भारतात त्याचा व्यापार कायदेशीर आहे का? आणि पोलिसांनी जप्त केलेला पदार्थ खरोखर अ‍ॅम्बरग्रीस आहे की दुसरा पदार्थ, हे कसे ठरवतात? या सगळ्याचा शोध घेऊया.
स्पर्म व्हेल म्हणजे काय?
व्हेल हा सस्तन प्राणी आहे. तो पिलांना जन्म देतो आणि त्यांना दूध पाजतो. व्हेलच्या अनेक प्रजातींपैकी स्पर्म व्हेल हा खोल समुद्रात राहणारा शिकारी व्हेल आहे.
स्पर्म व्हेलच्या आहारात प्रामुख्याने squid आणि इतर cephalopods असतात. त्यांच्या शरीरात न पचणारे कठीण भाग, विशेषतः squid चे beaks, सामान्यतः पचन होण्यापूर्वी बाहेर टाकले जातात. मात्र क्वचित हे कठीण भाग पचनसंस्थेच्या पुढील भागात जातात आणि त्यांच्याभोवती पदार्थ जमा होत जाऊन अ‍ॅम्बरग्रीस तयार होतो.
अ‍ॅम्बरग्रीस म्हणजे नेमकं काय?
स्पर्म व्हेलच्या आहारातील squid चे beaks आणि इतर कठीण, न पचणारे भाग क्वचित त्याच्या आतड्यात पोहोचतात. या धारदार भागांपासून आतड्यांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांच्याभोवती मेणासारखा पदार्थ जमा होत जातो आणि कालांतराने त्याचे अ‍ॅम्बरग्रीसमध्ये रूपांतर होते.
त्यामुळे अ‍ॅम्बरग्रीसला सरळ ‘व्हेलची उलटी’ म्हणणे प्रचलित असले तरी वैज्ञानिकदृष्ट्या हा उल्लेख अचूक नाही. तो व्हेलच्या पचनसंस्थेत तयार होणारा दुर्मिळ पदार्थ आहे. तो शरीरातून नेमका उलटीद्वारे बाहेर पडतो की मलविसर्जनाच्या मार्गाने, याबाबत तज्ज्ञांमध्ये मतभेद आहेत. Natural History Museum मधील तज्ज्ञ intestinal route अधिक संभाव्य मानतात.
अ‍ॅम्बरग्रीस कसा दिसतो?
समुद्रात अनेक प्रकारचे waxy किंवा तेलकट पदार्थ तरंगताना दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ दिसण्यावरून एखादा पदार्थ अ‍ॅम्बरग्रीस आहे, असे निश्चित करता येत नाही.
अ‍ॅम्बरग्रीस समुद्रात आणि हवेत दीर्घकाळ राहिल्याने त्याचा रंग आणि वास बदलत जातो. तो काळा, करडा, तपकिरी किंवा पांढरट अशा विविध छटांमध्ये आढळू शकतो. त्याच्या गुणवत्तेतही फरक पडतो.
त्यामुळे जप्त केलेला पदार्थ अ‍ॅम्बरग्रीस आहे की दुसरा पदार्थ, हे तज्ज्ञ किंवा प्रयोगशाळेतील तपासणीद्वारे निश्चित करणे अधिक विश्वासार्ह ठरते.
अ‍ॅम्बरग्रीसला एवढी किंमत का मिळते?
अ‍ॅम्बरग्रीसची किंमत निश्चित नसते. त्याचा रंग, वय, ऑक्सिडेशन, गुणवत्ता आणि त्यातील सुगंधी गुणधर्म यानुसार त्याची किंमत मोठ्या प्रमाणात बदलू शकते. समुद्रात आणि हवेत जास्त काळ राहिल्याने त्याच्या गुणधर्मांमध्ये बदल होतो.
भारतामध्ये पोलिस किंवा तपास यंत्रणांकडून जप्त केलेल्या अ‍ॅम्बरग्रीससदृश पदार्थाची ‘कोट्यवधी रुपयांची किंमत’ सांगितली जाते. मात्र अशा किंमतीकडे अधिकृत बाजारभाव म्हणून पाहता येत नाही. पदार्थाची ओळख आणि गुणवत्ता निश्चित झाल्यानंतरच त्याच्या मूल्याबाबत ठोस निष्कर्ष काढता येतो.
अ‍ॅम्बरग्रीसचा वापर कशासाठी होतो?
अ‍ॅम्बरग्रीसचा सर्वात प्रसिद्ध वापर सुगंधी द्रव्यांच्या उद्योगात झाला आहे.
त्यातून मिळणारे ambrein हे स्वतः सुगंधहीन असले तरी परफ्यूमच्या सुगंधाला अधिक काळ टिकून राहण्यास मदत करते. ऐतिहासिक काळात अ‍ॅम्बरग्रीसचा वापर परफ्युमरीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जात असे. मात्र आज त्याच्या महागडेपणा आणि उपलब्धतेमुळे synthetic alternatives मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.
इतिहासात काही अरब संस्कृतींमध्ये त्याचा वापर धूप, औषधी उपयोग आणि इतर कारणांसाठीही केला जात असल्याचे नोंदले आहे.
व्हेलच्या ‘उलटी’च्या नावाखाली बनावटगिरी?
अ‍ॅम्बरग्रीसची दुर्मिळता आणि मोठी किंमत यामुळे त्याच्या नावाखाली इतर पदार्थ विकले जाण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
समुद्रात वाहून आलेले wax, paraffin किंवा इतर पदार्थ अ‍ॅम्बरग्रीससारखे दिसू शकतात. त्यामुळे फक्त रंग, वास किंवा आकार पाहून त्याची खात्री करणे योग्य नाही.
Natural History Museum च्या नोंदीत संशयित ambergris नंतर paraffin wax असल्याचे आढळलेले उदाहरणही आहे.
त्यामुळे ‘अ‍ॅम्बरग्रीस जप्त’ अशा बातम्यांमध्ये जप्त केलेल्या पदार्थाची प्रयोगशाळा तपासणी झाली आहे का, याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
भारतात अ‍ॅम्बरग्रीसचा व्यापार कायदेशीर आहे का?
भारतामध्ये अ‍ॅम्बरग्रीसचा ताबा, विक्री किंवा वाहतूक हा वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या कक्षेत येतो. स्पर्म व्हेल ही संरक्षित प्रजाती आहे आणि Wild Life (Protection) Act, 1972 मध्ये तिचा समावेश आहे.
DRI च्या अधिकृत अहवालात भारतात अ‍ॅम्बरग्रीसची sale आणि possession बेकायदेशीर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. अ‍ॅम्बरग्रीसच्या कथित ताब्याबाबत Wildlife Protection Act अंतर्गत कारवाई झालेली न्यायालयीन प्रकरणेही आहेत.
त्यामुळे समुद्रकिनारी किंवा समुद्रात अ‍ॅम्बरग्रीससदृश पदार्थ सापडल्यास तो स्वतःजवळ ठेवणे किंवा त्याचा व्यवहार करणे कायदेशीर आहे असे गृहीत धरता येत नाही. अशा प्रकरणात संबंधित वन्यजीव अधिकाऱ्यांशी संपर्क करणे आणि अधिकृत तपासणी होणे आवश्यक आहे.
‘कोट्यवधींची व्हेलची उलटी’ : बातमीपलीकडचे वास्तव
‘व्हेल माशाची कोट्यवधी रुपयांची उलटी जप्त’ अशा बातम्या अधूनमधून समोर येतात. मात्र या बातम्यांमध्ये तीन प्रश्न महत्त्वाचे आहेत—
जप्त केलेला पदार्थ खरोखर अ‍ॅम्बरग्रीस आहे का?
त्याची किंमत नेमकी कशाच्या आधारावर ठरवली?
जप्तीच्या प्रकरणाचा पुढील तपास आणि न्यायालयीन निकाल काय झाला?
अ‍ॅम्बरग्रीसची ओळख आणि त्याचे मूल्य निश्चित करण्यासाठी तज्ज्ञांची मदत आणि वैज्ञानिक तपासणी महत्त्वाची ठरते.
“व्हेल माशाची उलटी खरी आहे का, याची खातरजमा प्रयोगशाळेतून करून घेण्याची गरज आहे. व्हेल माशाच्या उलटीला मोठी किंमत असल्याने तस्करी होत असते. स्पर्म व्हेलचा वावर समुद्रकिनाऱ्यापासून दूर खोल समुद्रात असतो.”
– प्रा. नागेश दफ्तरदार, वाइल्ड लाइफ वॉर्डन, वनविभाग, सिंधुदुर्ग