Nandni

कोल्हापूर जिल्ह्यातील नांदणी (ता. शिरोळ) मठाशी तीन दशकांहून अधिक काळ जोडलेली माधुरी ऊर्फ महादेवी हत्तीण न्यायालयाच्या आदेशानुसार ३० जुलै २०२५ रोजी वनतारामध्ये पाठवण्यात आली. तिच्या परतीसाठी कोल्हापूर जिल्ह्यात लोकलढा उभा राहिला. ४५ किलोमीटरची पदयात्रा काढण्यात आली. न्यायालयीन पाठपुरावा झाला. ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी उच्चाधिकार समितीने सशर्त परवानगी दिली आणि १,१६० किलोमीटरचा प्रवास करून ११ सप्टेंबरला माधुरी हत्तीण पुन्हा नांदणीत परतली.

नांदणीच्या रस्त्यावर शुक्रवारी रात्रीपासून शनिवारी पहाटेपर्यंत अक्षरशः जनसागर लोटला होता. हातात फुलांचे हार होते. डोळ्यांत उत्सुकता होती. कुणाच्या चेहऱ्यावर आनंद होता, तर कुणाच्या डोळ्यांच्या कडा नकळत ओलावल्या होत्या. गेले वर्षभर जिच्या नावाने आंदोलन झाले, जिच्यासाठी लोक ४५ किलोमीटर चालले, न्यायालयाच्या पायऱ्या झिजवल्या, ती माधुरी अखेर घरी परतत होती.

हेही वाचाः मध्यरात्री दोन वाजता ‘माधुरी’ चे जल्लोषी स्वागत

ही केवळ एका हत्तीणीच्या परतीची रात्र नव्हती. जवळपास वर्षभरापूर्वी याच नांदणीतून अश्रूंनी निरोप दिलेल्या माधुरीच्या घरवापसीची ती प्रतीक्षा होती.

पहाटे दोन वाजण्याच्या सुमारास माधुरी आली. आणि उपस्थित जनसमुदायाने एकच जल्लोष केला.

या जल्लोषामागे जवळपास चौदा महिन्यांची भावनिक गुंतवणुकीची आणि एकूणच भावनिक तसेच कायदेशीर गुंतागुंतीची कहाणी होती. प्राण्यांच्या कल्याणाचा प्रश्न, धार्मिक परंपरा, न्यायालयीन आदेश, लोकभावना, राजकीय हस्तक्षेप आणि अखेरीस या सगळ्यांमध्ये साधला गेलेला तोल—माधुरीच्या कहाणीने हे सारे प्रश्न महाराष्ट्रासमोर उभे केले.

तीन दशकांचे नाते

माधुरी ऊर्फ महादेवीचा नांदणी मठाशी संबंध तीन दशकांहून अधिक जुना.

मठाच्या धार्मिक आणि सामाजिक जीवनाचा ती एक भाग बनली होती. नांदणीकरांसाठी ती मठातील हत्ती नव्हतीच. गावातील अनेकांच्या आठवणींमध्ये तिचे बालपण, तिच्या सवयी, तिचा स्वभाव आणि माणसांशी असलेले तिचे नाते जिवंत होते. ती मठात असताना परिसरातील लहानथोरांना तिचा लळा लागला होता.

हेही वाचाः ‘Vantara’ officials announcement : महादेवी हत्तीणीबाबत ‘वनतारा’च्या अधिकाऱ्यांची कोल्हापूरात मोठी घोषणा

एखाद्या गावात एखादा प्राणी अधिक वर्षे राहिला की त्याचे अस्तित्व त्या गावाच्या स्मृतींचाच भाग बनते. माधुरीच्या बाबतीतही तसेच घडले.

तिच्या आरोग्याबाबत प्रश्न उपस्थित केले गेले आणि परिणामी तिला नांदणीबाहेर हलवण्याची प्रक्रिया सुरू झाली, तेव्हा हा विषय केवळ प्राणी कल्याणाचा राहिला नाही. तो नांदणीच्या भावविश्वाचा प्रश्न बनला.

माधुरीच्या देखभालीबाबत प्राणी कल्याण संस्थांकडून आक्षेप घेण्यात आले. तिच्या पायांची स्थिती, आरोग्य, निवासाची हत्तीणीला धार्मिक कार्यक्रमांसाठी वापरणे, तिला बांधून ठेवणे किंवा त्याच्या आरोग्याशी तडजोड होईल अशा परिस्थितीत ठेवणे योग्य आहे का, हा मूलभूत प्रश्न या प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी आणला गेला.

मठाची वेगळी भूमिका

माधुरीची योग्य देखभाल होत असल्याचे मठाकडून सांगण्यात आले. तिच्याशी असलेले नाते हे केवळ धार्मिक किंवा आर्थिक नव्हते, तर अनेक दशकांचे भावनिक नाते असल्याचा युक्तिवाद करण्यात आला.

दोन वेगळ्या दृष्टिकोनांचा हा संघर्ष होता.

एका बाजूला कायद्याच्या चौकटीतला प्राणीकल्याणाचा प्रश्न; दुसऱ्या बाजूला माणूस आणि प्राणी यांच्यात निर्माण झालेले दशकांचे नाते.

न्यायालयाच्या दारात माधुरी

प्रकरण उच्चाधिकार समितीपर्यंत गेले. त्यानंतर मुंबई उच्च न्यायालयातही त्याची सुनावणी झाली. १६ जुलै २०२५ रोजी उच्च न्यायालयाने माधुरीला नांदणीहून गुजरातला हलविण्याचा निर्णय कायम ठेवला.

न्यायालयाची भूमिका स्पष्ट होती-प्राण्याच्या आरोग्यपूर्ण आणि सन्मानजनक जीवनाला प्राधान्य मिळाले पाहिजे.

हेही वाचाः Madhuri Hatti : ‘माधुरी हत्ती’ च्या व्हायरल पत्राबाबत राजू शेट्टींचा खुलासा

मठाने या निर्णयाला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले. मात्र सर्वोच्च न्यायालयातही उच्च न्यायालयाची भूमिकाच कायम राहिली. नांदणीला अपेक्षित दिलासा मिळाला नाही. माधुरीला हलविण्याचा मार्ग मोकळा झाला होता.

जुलै २०२५च्या अखेरीस माधुरीला नांदणीहून गुजरातमधील जामनगर येथील वनतारा केंद्राकडे नेण्यात आले.

माधुरीला घेऊन जाणारे वाहन निघाले आणि मागे राहिले नांदणीचे रस्ते.

तिच्या निरोपासाठी जमलेल्या लोकांच्या गर्दीत वियोगाच्या दुःखाने व्याकूळ झालेले स्थानिक लोक होते. कुणी हात जोडले होते, अनेकांचे डोळे डबडबले होते, शेकडो मोबाईल तो क्षण टिपत होते.

काही दशकांचे नाते अचानक तुटल्यासारखे वाटत होते.

माधुरी वनताराकडे निघाली. पण नांदणीकरांना ते मान्य होत नव्हते.

कोल्हापुरात माधुरी गेल्यानंतर प्रतिक्रिया तीव्र झाल्या. “माधुरीला परत आणण्याची,” मागणी जोर धरू लागली.

सुरुवातीला स्थानिक पातळीवर असलेला असंतोष हळूहळू व्यापक जनआंदोलनात बदलला. जैन समाज, स्थानिक नागरिक, सामाजिक कार्यकर्ते, राजकीय नेते—अनेक जण या मागणीभोवती एकत्र आले.

४५ किलोमीटरची वाट

३ ऑगस्ट २०२५ रोजी नांदणीपासून कोल्हापूरपर्यंत सुमारे ४५ किलोमीटरची पदयात्रा काढण्यात आली. माधुरीच्या परतीसाठी लोक चालत निघाले. ही पदयात्रा आंदोलनाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. या मोर्चाचे नेतृत्व माजी खासदार राजू शेट्टी यांनी केले. हजारो नागरिक त्यात सहभागी झाले. अंबानी यांनीच वनतारामध्ये माधुरीला नेल्याच्या चर्चेमुळे रिलायन्स आणि अंबानी समूहाविरुद्ध असंतोष तीव्र झाला. शेकडो लोकांनी रिलायन्सच्या जिओची कार्ड परत केली. यावरून या प्रश्नामागे निर्माण झालेल्या भावनिक शक्तीची कल्पना येत होती.

त्यानंतर आंदोलनाची धार वाढत गेली. माधुरीच्या परतीची मागणी कोल्हापूरपुरती राहिली नाही. अनेक राजकीय नेते पुढे आले. राज्य सरकारनेही या विषयात हस्तक्षेप करण्याची भूमिका घेतली. माधुरीला परत आणण्यासाठी कायदेशीर मार्ग शोधण्याचे प्रयत्न सुरू झाले.

दरम्यान, वनताराची भूमिकाही महत्त्वाची होती. वनताराने सुरुवातीपासून सांगितले की माधुरीला स्वतःहून घेऊन जाण्याचा निर्णय त्यांचा नव्हता. न्यायालयीन आणि उच्चाधिकार समितीच्या निर्देशांनुसार माधुरीला स्वीकारण्यात आले होते. माधुरीच्या आरोग्यासाठी आवश्यक उपचार आणि पुनर्वसन केले जात असल्याचेही वनताराच्यावतीने सांगण्यात आले. नांदणीमध्ये माधुरीच्या परतीसाठी आंदोलन सुरू असताना वनतारामध्ये तिच्या आरोग्यासाठी उपचार सुरू होते.

संघर्ष न्यायालयातच राहिला

माधुरीला परत आणण्यासाठी मठ आणि समर्थकांनी कायदेशीर लढा सुरू ठेवला. प्रकरण उच्चाधिकार समितीसमोर गेले.

प्रश्न आता असा होता-माधुरीला परत नांदणीत ठेवण्यासाठी तेथे आवश्यक सुविधा आहेत का? कारण न्यायालयाने आणि समितीने एकदा ज्या कारणांमुळे तिला हलवले होते, त्याच परिस्थितीत तिला परत पाठविणे शक्य नव्हते.

माधुरीला परत आणायचे असेल तर नांदणीमध्येही काही आवश्यक सुविधा गरजेच्या होत्या. माधुरी परत येण्याची शक्यता निर्माण होताच नांदणीत तिच्यासाठी सुविधांची तयारी सुरू झाली. मोकळी जागा, निवारा, पाण्याची व्यवस्था, वैद्यकीय सुविधा आणि तिच्या आरोग्याच्या गरजांनुसार आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारण्यावर भर देण्यात आला. वनतारानेही माधुरी परत गेल्यानंतर तिच्या वैद्यकीय देखभालीसाठी सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवली.

समिती नांदणीत पोहोचली

माधुरीला परत आणण्यापूर्वी प्रत्यक्ष परिस्थिती तपासणे आवश्यक होते. उच्चाधिकार समितीने नांदणीला भेट देऊन उपलब्ध सुविधांची पाहणी केली. माधुरीच्या भविष्यातील आरोग्याची काळजी कशी घेतली जाईल, तिच्यावर कोण देखरेख ठेवेल, वैद्यकीय सुविधा कशा असतील, तिचा वापर धार्मिक किंवा सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी केला जाणार नाही- अशा सर्व प्रश्नांचा विचार करण्यात आला.

या पाहणीनंतर माधुरीच्या घरवापसीचा मार्ग खुला झाला. पण तो बिनशर्त नव्हता.

९ सप्टेंबर २०२६ : निर्णय

९ सप्टेंबर २०२६ हा दिवस माधुरीच्या कहाणीतील सर्वांत महत्त्वाचा दिवस. उच्चाधिकार समितीने तिला नांदणीला परत आणण्यास सशर्त परवानगी दिली. जवळपास वर्षभर चाललेल्या आंदोलनाला आणि कायदेशीर प्रयत्नांना यश मिळाले.

मात्र या निर्णयासोबत काही महत्त्वाच्या अटी होत्या. माधुरीचा मिरवणुका किंवा अन्य सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी वापर करता येणार नाही. तिच्यावर चोवीस तास देखरेख ठेवावी. दर पंधरा दिवसांनी तिची सर्वसमावेशक वैद्यकीय तपासणी करावी.  तिच्या आरोग्याची सातत्याने नोंद ठेवावी. म्हणजेच माधुरी परत येणार होती; पण तिच्यासोबत आता नियमांची एक चौकटही होती.

जामनगर ते नांदणी

दहा सप्टेंबरला माधुरीच्या परतीचा प्रवास सुरू झाला. विशेष वाहनातून ती जामनगरहून महाराष्ट्राच्या दिशेने निघाली. ज्या मार्गाने ती वर्षभरापूर्वी नांदणीपासून दूर गेली होती, त्याच दिशेने आता ती पुन्हा घराकडे येत होती. रस्त्यात तिच्या स्वागतासाठी लोक थांबले. महाराष्ट्रात तिच्यावर ठिकठिकाणी फुले उधळली गेली.

नांदणीची ती रात्र

११ सप्टेंबरच्या रात्री नांदणी सजली होती. ज्यांनी वर्षभर माधुरीच्या परतीची वाट पाहिली होती, ते लोक रस्त्यावर उभे होते. कुणी रांगोळ्या काढल्या होत्या.कुणी फुलांची सजावट केली होती.कुणी माधुरीसाठी आरतीची तयारी केली होती.

तिचे वाहन दिसले. गर्दीत उत्सुकतेची लहर उठली. माधुरी नांदणीत पोहोचली.

वर्षभरापूर्वी ज्या गावाने तिला साश्रू नयनांनी निरोप दिला होते, त्याच गावाने आता तिचे डोळ्यांत पाणी आणि चेहऱ्यावर आनंद घेऊन स्वागत केले.

ही कहाणी इथे संपत नाही…

माधुरीची घरवापसी हा या संघर्षाचा शेवट आहे; पण तिच्या आयुष्याच्या नव्या पर्वाची ती सुरुवात आहे. आता खरी परीक्षा नांदणीची आहे.

माधुरीच्या निमित्ताने महाराष्ट्राने एक महत्त्वाचा प्रश्न अनुभवला—

एखादा प्राणी माणसांच्या आयुष्यात दशकानुदशके राहिला, तर तो केवळ ‘प्राणी’ राहतो का?

आणि दुसरा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा—

भावनिक नाते कितीही घट्ट असले, तरी त्या नात्यात प्राण्याच्या आरोग्याचा आणि स्वातंत्र्याचा अधिकार कुठे येतो?

माधुरीच्या कहाणीने या दोन्ही प्रश्नांना एकाच वेळी समोर आणले. नांदणीच्या लोकांनी तिच्यासाठी लढताना तिच्यावरचे प्रेम दाखवले. तिच्यासाठी ते सरकारशी लढले. न्यायालयात लढले. आणि अंबानींसारख्या एका मोठ्या उद्योग समूहाशीही त्यांनी लढा दिला.

जामनगर → महाराष्ट्र → नांदणी

माधुरीचा परतीचा प्रवास विशेष ॲनिमल ॲम्ब्युलन्समधून झाला. तिच्यासोबत सुमारे ४० जणांचे तज्ज्ञ पथक होते. सुमारे ३२ तासांचा आणि १,१६० किलोमीटरचा प्रवास करून ती नांदणीत पोहोचली.

हा प्रवास केवळ भौगोलिक नव्हता. ४०९ दिवसांपूर्वी ज्या दिशेने ती नांदणीपासून दूर गेली होती, त्याच विरहाचा उलटा प्रवास करून ती पुन्हा आपल्या परिचित मातीवर आली.

माधुरी परतली आहे. आता खरी कसोटी सुरू झाली आहे.

तिच्यासाठी लढलेल्या लोकभावनेला तिच्या आरोग्याची रोजची काळजी जोडावी लागेल. नांदणीने तिला घर दिले आहे; आता त्या घराला तिच्या आरोग्यासाठी आवश्यक शिस्तही द्यावी लागेल. वनताराची वैद्यकीय साथ, मठाची जबाबदारी आणि प्रशासनाची देखरेख—या तिन्हींच्या संगमातून माधुरीचा पुढचा प्रवास होणार आहे.

माधुरीचा प्रवास : तारीखवार

३० जुलै २०२५ :  न्यायालयीन निर्देशांच्या पार्श्वभूमीवर माधुरीला जामनगरच्या वनतारात नेण्यात आले.

ऑगस्ट २०२५ :  माधुरीच्या परतीसाठी कोल्हापुरात आंदोलनाची तीव्रता वाढली.

३ ऑगस्ट २०२५ : नांदणी ते कोल्हापूर सुमारे ४५ किमी पदयात्रा काढण्यात आली.

२०२५–२६ : माधुरीवर वनतारात उपचार व पुनर्वसन सुरू राहिले.

२३ जून २०२६ :   उच्चाधिकार समितीने नांदणीतील सुविधांच्या पाहणीची प्रक्रिया सुरू केली.

१० ऑगस्ट २०२६ : संयुक्त समितीने नांदणीतील सुविधांची पाहणी करून अहवाल सादर केला.

९ सप्टेंबर २०२६ :  उच्चाधिकार समितीने माधुरीला नांदणीला परत आणण्यास सशर्त मंजुरी दिली.

१० सप्टेंबर २०२६ : वनतारातून विशेष ॲनिमल ॲम्ब्युलन्समधून परतीचा प्रवास सुरू.

११ सप्टेंबर २०२६ : सुमारे १,१६० किमी आणि ३२ तासांचा प्रवास पूर्ण करून माधुरी नांदणीत पोहोचली.