- प्रियदर्शन
हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रेमाच्या त्रिकोणावर असंख्य चित्रपट आले. `गुमराह` (१९६३) हाही तसाच एक चित्रपट. पण या चित्रपटातील एक गीत त्याला सामान्य प्रेमकथांपेक्षा वेगळ्या उंचीवर नेऊन ठेवते. ते गीत म्हणजे साहिर लुधियानवी यांनी लिहिलेले – “चलो इक बार फिर से अजनबी बन जाएँ हम दोनों.” (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
विशेष म्हणजे हे गीत साहिर यांनी `गुमराह`साठी लिहिले नव्हते. ते त्यांच्या १९४५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या पहिल्याच काव्यसंग्रह `तल्खियाँ`मध्ये समाविष्ट होते. साहिर हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील मोजक्याच गीतकारांपैकी होते, जे आधी कविता लिहीत आणि नंतर त्याला चाल लावली जाई. बहुतेक वेळा चित्रपटसृष्टीत याच्या उलट प्रक्रिया असते—आधी चाल तयार होते आणि नंतर त्यावर शब्द लिहिले जातात.
साहिर यांनी त्यांच्या अनेक नज्म आणि गझला नंतर चित्रपटांसाठी वापरल्या. `कभी-कभी` या चित्रपटातील प्रसिद्ध गीत “कभी-कभी मेरे दिल में…” हेही `तल्खियाँ`मधूनच आले होते. मात्र त्या गीतात चित्रपटाच्या गरजेनुसार काही शब्द बदलण्यात आले होते. पण “चलो इक बार फिर से अजनबी…” या गीतात एकही बदल करण्यात आला नाही. जशी कविता पुस्तकात होती, तशीच ती चित्रपटातही आली. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
साधी कथा, पण असामान्य गीत
बी. आर. चोप्रा दिग्दर्शित `गुमराह`मध्ये अशोक कुमार, सुनील दत्त आणि माला सिन्हा यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. माला सिन्हा एका गायकावर—सुनील दत्तवर—प्रेम करते. पण मोठ्या बहिणीच्या निधनानंतर तिच्या मुलांच्या संगोपनासाठी तिला बहिणीचे पती अशोक कुमार यांच्याशी विवाह करावा लागतो.
प्रेम, कर्तव्य आणि वैवाहिक नात्याच्या या त्रिकोणात कथा पुढे सरकते. जुने प्रेम संपत नाही, नव्या नात्याची जबाबदारीही टाळता येत नाही. अशा वेळी एक प्रसंग येतो—अशोक कुमार यांच्या घरात पियानो आहे, सुनील दत्त आहेत, माला सिन्हा आहेत आणि महेंद्र कपूर यांच्या आवाजात रवि यांच्या संगीतावर साहिर यांचे हे अमर गीत सुरू होते. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
नजरा बोलतात, शब्द फक्त निमित्त
चित्रपटांमध्ये अनेकदा उत्तम गाणी असतात, पण त्यांचे चित्रीकरण प्रभावी नसते. या गीताच्या बाबतीत मात्र तसे झाले नाही.
अशोक कुमार पियानोसमोर बसले आहेत. हातात सिगार आहे. सुनील दत्त पियानोवर बोटे फिरवत गात आहेत—
“चलो इक बार फिर से अजनबी बन जाएँ हम दोनों…”
पियानोच्या दुसऱ्या बाजूला उभी असलेली माला सिन्हा एकटक सुनील दत्तांकडे पाहत असते. तिच्या डोळ्यांत वेदना आहेत, तक्रार आहे आणि हरवलेल्या प्रेमाची हुरहूरही आहे. अशोक कुमार यांना मात्र हे गीत त्यांच्या पत्नीसाठी गायले जात आहे, याची कल्पनाही नसते. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
गीत पुढे सरकते—
“न मैं तुमसे कोई उम्मीद रखूँ दिलनवाज़ी की…”
कॅमेरा तिघांच्या चेहऱ्यांवर फिरतो. सुनील दत्तांच्या चेहऱ्यावर राग नाही, तक्रार नाही; आहे ती फक्त हरवलेल्या प्रेमाची स्वीकारलेली वेदना. जणू सर्व काही गमावूनही चेहऱ्यावर हसू ठेवणारा माणूस.
माला सिन्हाच्या डोळ्यांतून अंतर्गत संघर्ष स्पष्ट दिसतो. ती कधी पतीकडे पाहते, कधी जुन्या प्रियकराकडे. तर अशोक कुमार यांच्या चेहऱ्यावर हळूहळू काहीतरी संशय उमटू लागतो. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
गीतातील प्रत्येक ओळ या तिघांच्या नात्याचा पडदा अलगद उघडत जाते.
तआरुफ़ रोग बन जाए…
शेवटचा अंतरा सुरू होतो—
“तआरुफ़ रोग बन जाए तो उसको भूलना बेहतर,
तअल्लुक़ बोझ बन जाए तो उसको छोड़ना अच्छा…”
याच ठिकाणी हे गीत एका वैयक्तिक प्रेमकथेतून सार्वत्रिक जीवनतत्त्वज्ञानात रूपांतरित होते.
साहिर फक्त दोन प्रेमिकांची गोष्ट सांगत नाहीत. ते प्रत्येक अशा नात्याविषयी बोलतात, जे पूर्णत्वाला जाऊ शकत नाही. ते सांगतात—काही नाती शेवटपर्यंत नेणे शक्य नसते. अशा वेळी त्यांना कटुतेने नव्हे, तर एका सुंदर वळणावर निरोप देणे अधिक योग्य असते. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
यापुढील ओळ तर जणू संपूर्ण गीताचा आत्माच आहे—
“वो अफ़साना जिसे अंजाम तक लाना न हो मुमकिन,
उसे इक ख़ूबसूरत मोड़ देकर छोड़ना अच्छा.”
प्रेमाला नवा अर्थ देणारा शायर
प्रेम, विरह, विश्वासघात, वेदना, रुसवा- या सगळ्यांवर आधीही असंख्य कविता लिहिल्या गेल्या. पण अपूर्ण राहिलेल्या नात्यालाही सन्मानाने निरोप देता येतो, हा विचार इतक्या सुंदर शब्दांत मांडणारा शायर विरळाच. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
हिंदीच्या छायावादी कवितेत प्रेमाची सूक्ष्मता आहे. मीर आणि गालिब यांच्या शायरीत विरहाची खोली आहे. पण अपूर्ण नात्याला एका सुंदर वळणावर थांबवण्याचे सौंदर्य साहिर यांच्या या गीताइतके प्रभावीपणे क्वचितच व्यक्त झाले आहे.
आजही हे गीत का जिवंत आहे?
आजच्या काळात अनेक नाती मालकी हक्क, अपेक्षा आणि स्वामित्वाच्या भावनेत अडकतात. प्रेम तुटले की द्वेष निर्माण होतो; काही वेळा हिंसाही होते.
अशा वेळी साहिर यांचे हे गीत आपल्याला सांगते की प्रत्येक नात्याचा शेवट विनाशातच व्हायला हवा असे नाही. काही नाती अपूर्ण राहिली तरी ती सुंदर असू शकतात. काही कथा पूर्णत्वाला जात नाहीत, पण म्हणून त्यांचे सौंदर्य कमी होत नाही. (Sahir Ludhiyanvi Lyrics – Gumrah)
उलट कधी कधी अपूर्णताच त्या कथेची खरी पूर्णता असते.
अमृता प्रीतमची आठवण
या गीताचा संबंध साहिर आणि अमृता प्रीतम यांच्या प्रेमाशी जोडला जातो. पण त्याचा कोणताही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. साहिर यांचा `तल्खियाँ` हा संग्रह १९४५ मध्ये प्रकाशित झाला, तर अमृता प्रीतम यांच्याशी त्यांची पहिली भेट त्याच काळात झाल्याचे मानले जाते. त्यामुळे ही कविता त्यांच्या नात्यावर आधारित होती, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.
तरीही, पुढे त्यांच्या अपूर्ण राहिलेल्या प्रेमकथेचा विचार केला तर हे गीत जणू त्यांच्या आयुष्याचेही भाष्य वाटते.
कदाचित म्हणूनच आजही जेव्हा एखादे नाते अपूर्ण राहते, जेव्हा कोणाला सन्मानाने निरोप द्यावा लागतो, तेव्हा साहिर यांचे हे शब्द नकळत ओठांवर येतात—
“वो अफ़साना जिसे अंजाम तक लाना न हो मुमकिन, उसे इक ख़ूबसूरत मोड़ देकर छोड़ना अच्छा.”
(प्रियदर्शन हे एनडीटीव्ही इंडियाचे निवृत्त कार्यकारी संपादक आणि हिंदीतील ख्यातनाम कवी आहेत.)