प्रकरण केवळ एका व्यक्तीच्या कायदेशीर लढ्यापुरते मर्यादित नव्हे, अनिर्बंध सत्तेविरोधातील टीकाकारांचा आवाज दडपण्यासाठी शासकीय यंत्रणेचा गैरवापर करण्याच्या धोकादायक प्रवृत्तीचे एक गंभीर उदाहरण
विक्रांत पाटील
“डॉ. संग्राम पाटील विरुद्ध फडणवीस सरकार” हा मुंबई उच्च न्यायालयातील खटला देशभर चर्चेचा विषय ठरला आहे. सोशल मीडियातून फडणवीस सरकारच्या हुकुमशाही आणि दडपशाही प्रवृत्तीवर जोरदार टीका होत आहे. एका भाजप पदाधिकाऱ्याला पुढे करून कायदा-सुव्यवस्था यंत्रणेच्या गैरवापराचा आरोपही केला जातोय. ठाण्यातील भाजप पदाधिकाऱ्याने दाखल केलेली FIR रद्द करावी आणि डॉ. पाटील यांना परदेशात परतण्यापासून रोखणारी लूक आऊट नोटीस रद्द करावी, यासाठीची याचिका आज हायकोर्टाने दाखल करून घेतलीय. या प्रकरणात एकल पीठाचे न्यायमूर्ती अश्विन डी. भोबे यांनी राज्य सरकारला नोटीस बजावली असून ४ फेब्रुवारी रोजी पुढील सुनावणी होणार आहे. ज्येष्ठ विधीज्ञ सुदीप पासबोला हे डॉ. संग्राम पाटील यांची बाजू मांडत आहेत, तर महाधिवक्ता मिलिंद साठे हे फडणवीस सरकारचे वकील आहेत. (Sangram Patil harassed through misuse of the law)
लोकशाहीच्या मूलभूत स्तंभांवर आघात डॉ. संग्राम पाटील यांचे प्रकरण हे केवळ एका व्यक्तीच्या कायदेशीर लढ्यापुरते मर्यादित नाही. हे प्रकरण राजकीय मतभेदांना दडपण्यासाठी आणि टीकाकारांना शांत करण्यासाठी शासकीय यंत्रणेचा गैरवापर करण्याच्या धोकादायक प्रवृत्तीचे एक गंभीर उदाहरण आहे. हे प्रकरण लोकशाहीच्या मूलभूत स्तंभांवर – अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि कायद्याचे राज्य – यावर थेट आघात करते. या प्रकरणातील कायदेशीर आणि प्रक्रियात्मक मर्यादांचे उल्लंघन, त्याचे गंभीर परिणाम आणि मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणाची गरज यावर प्रकाश टाकणे, हा या लेखाचा मुख्य उद्देश आहे. अशा कृतींमुळे होणारी मानवी हानी अधोरेखित करण्यासाठी, या कायदेशीर वादळाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या व्यक्तीच्या पार्श्वभूमीवर नजर टाकणे आवश्यक आहे. (Sangram Patil harassed through misuse of the law)
फडणवीस सरकारचे लक्ष्य कोण आहे? डॉ. संग्राम पाटील – एक प्रतिष्ठित व्यावसायिक :डॉ. संग्राम पाटील यांची व्यावसायिक आणि वैयक्तिक पार्श्वभूमी समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कारण, त्यांच्यावरील आरोप किती हास्यास्पद आणि द्वेषपूर्ण आहेत, हे त्यांच्या प्रतिष्ठित पार्श्वभूमीवरून स्पष्ट होते. एकीकडे त्यांची व्यावसायिक ओळख आणि दुसरीकडे त्यांच्यावर लावलेले गंभीर गुन्हेगारी आरोप, यातील तफावत या प्रकरणातील अन्याय स्पष्ट करते.
संग्राम पाटील हे युनायटेड किंगडम (UK) चे नागरिक आहेत. त्यांनी एमबीबीएस (MBBS), एमडी ॲनेस्थेशिया (MD Anaesthesia), एफआरसीए (FRCA), एफएफपीएमआरए (FFPMRA), ईडीपीएम (EDPM), पेन मेडिसिनमध्ये पीजी सर्ट (PG Cert in Pain Medicine), आणि एमबीए हेल्थकेअर मॅनेजमेंट (MBA Healthcare Management) यांसारख्या उच्च वैद्यकीय पदव्या मिळवलेल्या आहेत. ते यूकेमध्ये वेदना व्यवस्थापन आणि भूलतज्ज्ञ (Pain Medicine and Anaesthesia Consultant) म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांनी कोविड-19 महामारीच्या काळात त्यांच्या युट्यूब चॅनलद्वारे जनजागृती करून सार्वजनिक सेवेचे महत्त्वपूर्ण काम केले आहे. महाराष्ट्र सरकारसाठीही त्यांचे कार्य अत्यंत उपयुक्त आणि जनतेला योग्य मार्गदर्शन करणारे ठरले होते. त्यांच्यावर झालेल्या कारवाईचा परिणाम त्यांच्या कुटुंबावर झाला आहे. त्यांची लहान मुले सध्या यूकेमध्ये एकटी आहेत. भारतात त्यांचे वृद्ध आणि दुर्बळ आई-वडील आहेत.
एका बाजूला डॉ. पाटील यांची एक प्रतिष्ठित व्यावसायिक म्हणून ओळख आहे, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांना गंभीर गुन्हेगारी आरोपांना सामोरे जावे लागत आहे. या आरोपांचे मूळ एका सोशल मीडिया पोस्टमध्ये आहे, ज्याचे आता आपण विश्लेषण करणार आहोत.
वादाचे मूळ: एका सोशल मीडिया पोस्टचे नाहक गुन्हेगारीकरण… लोकशाहीमध्ये राजकीय विषयांवर भाष्य करणे ही एक सामान्य बाब आहे. परंतु, डॉ. पाटील यांच्या प्रकरणात, अशाच एका सामान्य भाष्याचे हेतुपुरस्सर चुकीचे अर्थ लावून त्याला कायद्याचे शस्त्र म्हणून कसे वापरले गेले, हे दिसून येते. एफआयआर (FIR) मधील आरोपांचे विश्लेषण केल्यास वस्तुस्थिती स्पष्ट होते.
पोस्ट आणि आरोप : डॉ. पाटील यांच्या वैयक्तिक फेसबुक खात्यावरील पोस्ट, ज्यात “अंधभक्त” (Followers) आणि “40 पैसेवाले” (Paid T↑rolls) या शब्दांचा वापर करण्यात आला होता. याचिकेनुसार, ही एक एकेरी, अलंकारिक टिप्पणी होती. यामध्ये कोणत्याही विशिष्ट नेत्याचे किंवा समुदायाचे नाव घेतलेले नव्हते. ‘शहर विकास आघाडी’ या फेसबुक पेजवरील पोस्ट, ज्याच्या आधारे तक्रार दाखल झाली. वस्तुस्थिती अशी आहे की डॉ. पाटील यांनी ही पोस्ट लिहिलेली नाही किंवा ते या पेजशी संबंधित नाहीत. त्यामुळे, या पोस्टच्या आधारे त्यांच्यावर फौजदारी कारवाई करणे कायदेशीरदृष्ट्या अयोग्य आणि गैरलागू आहे.
एका किरकोळ वाटणाऱ्या सोशल मीडिया पोस्टचा आधार घेऊन, फडणवीस सरकारकडून एका गंभीर फौजदारी कायद्याचा वापर करण्यात आला. आता आपण त्या कायद्याच्या गैरवापराबद्दल अधिक जाणून घेऊया.
कायद्याचा गैरवापर: कलम 353(2) बीएनएसचा चुकीचा वापर: भारतीय न्याय संहिता (BNS) मधील कलम 353(2) चा मुख्य उद्देश समाजात तेढ निर्माण करणे आणि विविध समुदायांमध्ये द्वेष पसरवण्यास प्रतिबंध करणे हा आहे. हा एक गंभीर उद्देश आहे. मात्र, डॉ. पाटील यांच्या प्रकरणात या कायद्याचा वापर ज्या पद्धतीने केला गेला आहे, तो या कायद्याचा पूर्णपणे चुकीचा आणि हेतूबाहेरील अर्थ लावण्यासारखा आहे. खालील मुद्द्यांवरून हे स्पष्ट होते की, हे कलम या प्रकरणात लागूच होत नाही.
१. आवश्यक घटकांचा अभाव (Absence of Essential Ingredients) : या कायद्यानुसार, विविध धार्मिक, वांशिक किंवा जातीय गटांमध्ये शत्रुत्व वाढवण्याचा हेतू असणे आवश्यक आहे. दाखल करण्यात आलेल्या एफआयआरमध्ये कोणत्या विशिष्ट समुदायाला लक्ष्य केले आहे किंवा त्यांच्यात द्वेष कसा निर्माण झाला, याचा कोणताही उल्लेख नाही. एफआयआरमध्ये ही पोस्ट “खोटी माहिती, अफवा किंवा चिंताजनक बातमी” कशी आहे हे दाखवण्यात पूर्णपणे अपयश आले आहे.
२. विशिष्ट गुन्हेगारी उद्देशाचा अभाव (Absence of Specific Criminal Intent – Mens Rea) : या प्रकरणात मेन्स रिया अर्थात विशिष्ट गुन्हेगारी उद्देशाचा पूर्णपणे अभाव आहे. तक्रारीचा मूळ गाभा हा आहे की, या पोस्टमुळे काही अज्ञात नेत्यांची “बदनामी” झाली. हा मुद्दा, कलम ३५३(२) मध्ये नमूद केलेल्या दोन गटांमधील द्वेष पसरवण्याच्या उद्देशापेक्षा गुणात्मकदृष्ट्या पूर्णपणे वेगळा आहे.
३. सार्वजनिक शांतताभंगाचा कोणताही पुरावा नाही (No Evidence of Public Mischief): या पोस्टमुळे कुठेही हिंसाचार, अशांतता किंवा सार्वजनिक सुव्यवस्थेचा भंग झाल्याचा कोणताही आरोप नाही. त्यामुळे, सार्वजनिक सुव्यवस्थेशी संबंधित कायदा लागू करण्याचा कोणताही आधार उरत नाही.
हे प्रकरण _‘हरियाणा राज्य विरुद्ध भजन लाल’_ या ऐतिहासिक खटल्याच्या अखत्यारीत येते, ज्यात सर्वोच्च न्यायालयाने द्वेषपूर्ण आणि कायदेशीर प्रक्रियेचा गैरवापर करणारे एफआयआर रद्द करण्याचे अधिकार उच्च न्यायालयांना दिले आहेत. कायद्याच्या निकषांवर, हा ‘एफआयआर राजकीय सूडबुद्धीने (mala fides) प्रेरित‘ असून केवळ छळ करण्याच्या हेतूने दाखल केलेला आहे, हे स्पष्ट होते.
दडपशाहीचे हत्यार: लुक आउट सर्क्युलर (LOC) चा अन्यायकारक वापर:. लुक आउट सर्क्युलर (LOC) जारी करणे हे एक अत्यंत कठोर पाऊल आहे, जे केवळ अपवादात्मक परिस्थितीतच उचलले जाते. डॉ. पाटील यांच्यासारख्या प्रकरणात त्याचा वापर करणे हे शासकीय अधिकारांचे गंभीर आणि अन्यायकारक प्रदर्शन आहे. हे सर्वोच्च न्यायालयाने आणि विविध उच्च न्यायालयांनी घालून दिलेल्या नियमांचे आणि मार्गदर्शक तत्त्वांचे थेट उल्लंघन आहे.
१. अपेक्षित सहकार्य (Full Cooperation): १० जानेवारी २०२६ रोजी भारतात स्वेच्छेने परतल्यावर विमानतळावर अनपेक्षितपणे ताब्यात घेतले जाऊनही, डॉ. पाटील यांनी पूर्ण सहकार्य दाखवले. त्यांनी १० जानेवारी आणि १६ जानेवारी २०२६ रोजी तपास अधिकाऱ्यांसमोर हजेरी लावली आणि सविस्तर लेखी उत्तरही सादर केले.
२. अनावश्यक उपाय (Unnecessary Measure): एलओसी (LOC) जारी करण्याची कोणतीही गरज नव्हती. कारण हे संपूर्ण प्रकरण सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असलेल्या कागदोपत्री पुराव्यांवर (सोशल मीडिया पोस्ट्स) आधारित आहे. एलओसी सामान्यतः फरार आरोपींसाठी वापरली जाते, परंतु येथे कोठडीत चौकशीची मागणी किंवा गरज नव्हती. त्यामुळे, प्रवासावर बंदी घालणे हे केवळ शिक्षा देण्याच्या उद्देशाने केलेले दिसते.
३. शिक्षेसारखी प्रक्रिया (Procedure as Punishment): डॉ. पाटील यांना कोणतीही पूर्वसूचना न देता एलओसी जारी करण्यात आली. खटला चालण्यापूर्वीच शिक्षा देण्याच्या साधनाचा वापर करून त्यांच्या प्रवासाच्या मूलभूत अधिकारावर गदा आणली गेली.
एलओसीच्या या अन्यायकारक प्रक्रियेमुळे डॉ. पाटील यांच्या जीवनावर आणि स्वातंत्र्यावर काय विनाशकारी परिणाम झाला आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे.
मानवी आणि घटनात्मक हक्कांचे हनन: या प्रकरणाचे परिणाम केवळ आर्थिक किंवा व्यावसायिक नुकसानीपुरते मर्यादित नाहीत, तर ते भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाने वेळोवेळी मान्य केलेल्या मूलभूत घटनात्मक हक्कांवर थेट आघात करतात. एफआयआर आणि एलओसीमुळे झालेल्या बहुआयामी नुकसानीचे स्वरूप खालीलप्रमाणे:प्रवासाचा आणि स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम २१): मेनका गांधी विरुद्ध भारतीय संघ या ऐतिहासिक खटल्यात स्थापित केल्याप्रमाणे, त्यांच्या परदेश प्रवासाच्या हक्काचे आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचे थेट उल्लंघन झाले आहे.
उपजीविकेचा हक्क: त्यांचे यूकेला परत जाण्याचे तिकीट रद्द झाले आणि तेथील रोजगाराच्या संधी गमावल्या, ज्यामुळे त्यांच्या उपजीविकेच्या हक्कावर गदा आली.
व्यावसायिक प्रतिष्ठा:” एका प्रतिष्ठित डॉक्टरवर सार्वजनिक सुव्यवस्थेशी संबंधित गंभीर कलमांतर्गत एफआयआर दाखल झाल्यामुळे, त्यांची व्यावसायिक प्रतिष्ठा धोक्यात आली आहे.
वैयक्तिक आणि कौटुंबिक त्रास: यूकेमध्ये त्यांची मुले एकटी आहेत आणि भारतात त्यांचे वृद्ध आई-वडील तणावाखाली आहेत. या विभक्ततेमुळे त्यांना तीव्र भावनिक आणि मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागत आहे.
एकंदरीत, या कारवाईमुळे डॉ. पाटील यांच्या मूलभूत हक्कांचे गंभीर उल्लंघन झाले आहे, ज्यामुळे एका ठोस कृतीची गरज निर्माण झाली आहे.
निष्कर्ष आणि आवाहन: लोकशाही मूल्यांच्या रक्षणासाठी एकत्र येऊया!…. डॉ. संग्राम पाटील यांचे प्रकरण हे कायद्याचा गैरवापर करून मतभेदांचा आवाज दाबण्याचा आणि कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय शिक्षा देण्याचा एक स्पष्ट नमुना आहे. हे प्रकरण लोकशाही मूल्यांवर विश्वास ठेवणाऱ्या प्रत्येकासाठी एक धोक्याची सूचना आहे. या पार्श्वभूमीवर, आम्ही मानवाधिकार संघटना, कायदेशीर व्यावसायिक आणि सामान्य नागरिकांना खालील आवाहन करत आहोत:
जागरूकता निर्माण करा: राजकीय टीकेला गुन्हेगारी ठरवण्यासाठी कायद्याचा शस्त्र म्हणून कसा वापर केला जात आहे, हे उघड करण्यासाठी या प्रकरणाची माहिती जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवा.
कायदेशीर लढ्याला पाठिंबा द्या: एफआयआर आणि एलओसी रद्द करण्यासाठी डॉ. पाटील यांनी दाखल केलेल्या याचिकेला पाठिंबा द्या. हा लढा केवळ एका व्यक्तीचा नसून, कायद्याच्या राज्याच्या संरक्षणासाठी आहे.
मतभेदांच्या अधिकाराचे रक्षण करा: लोकशाहीमध्ये मतभेद आणि टीका-टिप्पणीला असलेले महत्त्व जपा, कारण तेच एका निरोगी लोकशाहीचा प्राणवायू आहे.
शासकीय यंत्रणांना घटनात्मक मूल्यांप्रति उत्तरदायी धरणे आणि कायद्याच्या राज्याचे संरक्षण करणे हे केवळ डॉ. पाटील यांच्या न्यायासाठीच नव्हे, तर भारतीय लोकशाहीच्या अस्तित्वासाठी अनिवार्य आहे.