दादासाहेब फाळके पुरस्कार

नवी दिल्लीः उमेदीच्या काळात समाजवादी विचारांचा प्रभाव असलेले, नंतर जनता पक्षाच्या माध्यमातून राजकारणात प्रवेश करून रामकृष्ण हेगडे यांच्या मंत्रिमंडळात काम केलेले आणि अलिकडे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे प्रशंसक बनलेले अभिनेते अनंत नाग यांना यंदाचा दादासाहेब फाळके पुरस्कार जाहीर करण्यात आला आहे. सुवर्ण कमळ, पदक, शाल आणि 10 लाख रुपये असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.

सुमारे पन्नास वर्षांची चित्रपटसृष्टीतील संस्मरणीय कारकीर्द असलेल्या अनंत नाग यांना गेल्यावर्षीच पद्मभूषण हा तिस-या क्रमांकाचा नागरी सन्मान मिळाला होता. पाठोपाठच्या वर्षी त्यांना चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च पुरस्काराने गौरवण्यात आले आहे. गुजरातमधील केवडिया येथे २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी होणाऱ्या ७२व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात अनंत नाग यांना हा पुरस्कार प्रदान केला जाईल.

हेही वाचाः मिथुन चक्रवर्ती यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान

अनंत नाग यांना आजवर पाच फिल्मफेअर पुरस्कार, पाच कर्नाटक राज्य सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार, कर्नाटक राज्योत्सव पुरस्कार, कर्नाटक साहित्य अकादमी पुरस्कार आणि कर्नाटक राज्य जीवनगौरव पुरस्कार असे असंख्य पुरस्कार मिळाले आहेत. २०२३ मध्ये त्यांनी चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या कारकिर्दीचा सुवर्णमहोत्सव साजरा केला.

अनंत नाग यांनी दक्षिण भारतातील विविध भाषांमधील तसेच हिंदीतील सुमारे तीनशे चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. डॉ. राजकुमार यांच्यानंतर दादासाहेब फाळके पुरस्कार मिळवणारे ते दुसरे कन्नड अभिनेते ठरले आहेत. पद्मभूषण आणि दादासाहेब फाळके पुरस्कार असे दोन्ही सन्मान मिळवणारे ते सातवे भारतीय कलावंत आहेत.

मुंबईत जन्म आणि शिक्षण

अनंत नाग यांचा जन्म ४ सप्टेंबर १९४८ रोजी मुंबईत झाला. त्यांचे नाव अनंत एस. नगरकट्टे. त्यांच्या कुटुंबाची मुळे कर्नाटकातील उत्तर कन्नड जिल्ह्यातील शिराळी येथे आहेत. कर्नाटकातील मठ आणि आश्रम चालवत असलेल्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये त्यांचे शिक्षण झाले. त्यांच्या पूर्वजांनी काश्मीरमधून अनेक पिढ्यांपूर्वी कर्नाटकाकडे स्थलांतर केल्याचे त्यांनी स्वतः अनेकदा सांगितले आहे.

हेही वाचाः मराठी-बंगालीः समान धागे सख्याचे…

मुंबईतील सेंट झेवियर्स महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना अनंत नाग यांचा रंगभूमीशी परिचय झाला. इंग्रजी नाटकांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव पडला. सत्यदेव दुबे, गिरीश कर्नाड आणि अमोल पालेकर यांसारख्या दिग्गजांच्या दिग्दर्शनाखाली त्यांनी नाटकांमध्ये काम केले. सुमारे पाच वर्षे त्यांनी कोंकणी, कन्नड, मराठी आणि हिंदी नाटकांमध्ये अभिनय केला.

१९७३ मध्ये ‘संकल्प’ या कन्नड चित्रपटातून त्यांनी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्याच वर्षी त्यांनी श्याम बेनेगल यांच्या ‘अंकुर’मध्येही भूमिका केली. या चित्रपटांमुळे त्यांना सुरुवातीपासूनच ओळख मिळाली आणि कर्नाटक राज्य चित्रपट पुरस्कारांमध्येही त्यांची दखल घेतली गेली.

समांतर चित्रपट चळवळ आणि मालगुडी डेज

१९७० आणि १९८०च्या दशकात अनंत नाग हे समांतर चित्रपट चळवळीतील प्रमुख अभिनेत्यांपैकी एक बनले. श्याम बेनेगल यांच्या ‘निशांत’, ‘भूमिका’, ‘मंथन’ आणि ‘कलियुग’ या गाजलेल्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी काम केले. याशिवाय एम. एस. सत्यु आणि गिरीश कर्नाड यांच्यासोबतही त्यांनी महत्त्वपूर्ण काम केले.

हेही वाचाः राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यावरुन राज ठाकरेंचा केंद्रावर हल्लाबोल

याच काळात त्यांचे धाकटे बंधू शंकर नाग यांनीही चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला. दोन्ही भावांच्या योगदानामुळे कन्नड चित्रपटसृष्टीत प्रयोगशीलतेचा एक सुवर्णकाळ निर्माण झाला.

१९८६ मध्ये अनंत नाग यांनी ‘मालगुडी डेज’ या गाजलेल्या दूरदर्शन मालिकेत प्रमुख भूमिका साकारली. या मालिकेला देशभरातून मोठी प्रशंसा मिळाली आणि तिला अनेक पुरस्कारही मिळाले.

समांतर चित्रपटांबरोबरच विनोदी चित्रपटांमधूनही अनंत नाग कर्नाटकातील प्रेक्षकांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाले. ‘गौरी गणेशा’, ‘गोलमाल राधाकृष्ण’ आणि ‘मनेली इली बीदिली हुळी’ यांसारख्या गाजलेल्या विनोदी चित्रपटांमुळे त्यांची लोकप्रियता प्रचंड वाढली. ज्या काळात अॅक्शन आणि नृत्यप्रधान चित्रपटांचा बोलबाला होता, त्या काळात सर्वसामान्य माणसाच्या भूमिका साकारून अनंत नाग यांनी प्रेक्षक आणि समीक्षक दोघांचीही दाद मिळवली.

ब्लॉकबस्टर चित्रपट ‘केजीएफ: चॅप्टर 1’ (२०१८) मध्ये ज्येष्ठ पत्रकार आणि लेखक ‘आनंद इंगलागी’ यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका अनंत नाग यांनी साकारली होती. चित्रपटात ते एका निवेदकाच्या (सूत्रधार) भूमिकेत होते, जे टीव्ही चॅनलच्या मुलाखतीत ‘कोलार गोल्ड फील्ड्स’ (KGF) आणि रॉकी (यश) च्या निर्मितीची व उदयाची कथा सांगतात. ‘केजीएफ: चॅप्टर 2’ (२०२२) मध्ये मात्र ते नव्हते.

शंकर नाग यांच्यासोबत जोडी

अनंत नाग आणि शंकर नाग या बंधूंनी १९८०च्या दशकात ‘मिंचिना ओटा’, ‘अॅक्सिडेंट’, ‘अंतिम घाट्टा’ आणि ‘रामराज्यदल्लि राक्षसरू’ यांसारख्या चित्रपटांमधून एकत्रितपणे काम केले.

अनंत नाग यांना कर्नाटक राज्याचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार चार वेळा मिळाला. त्यापैकी तीन पुरस्कार १९८०च्या दशकातील चित्रपटांसाठी होते. २०११-१२ मध्ये त्यांना डी. विष्णुवर्धन जीवनगौरव पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

३० सप्टेंबर १९९० रोजी शंकर नाग यांचा रस्ते अपघातात मृत्यू झाला. अनंत नाग यांच्या आयुष्यातील हा मोठा धक्का होता. दोन्ही भावांनी ‘संकेत स्टुडिओ’मध्ये मोठी गुंतवणूक केली होती. शंकर नाग यांच्या निधनानंतर स्टुडिओला मोठा आर्थिक तोटा सहन करावा लागला. त्यानंतर अनंत नाग यांनी या कर्जाची परतफेड करण्यासाठी मोठा काळ घालवला.

समाजवादी ते मोदींचे प्रशंसक

मुंबईतील वास्तव्यात अनंत नाग यांच्यावर समाजवादी विचारांचा प्रभाव पडला होता. कर्नाटकचे माजी मुख्यमंत्री रामकृष्ण हेगडे यांच्या प्रोत्साहनामुळे त्यांनी १९८०च्या दशकात जनता पक्षात प्रवेश केला. १९८८ ते १९९४ या काळात ते कर्नाटक विधान परिषदेचे सदस्य होते. त्यानंतर मल्लेश्वरम मतदारसंघातून ते कर्नाटक विधानसभेवर निवडून आले आणि मंत्री म्हणूनही काम केले.

१९९६ मध्ये मुलीला शाळेत घेऊन जात असताना काही समाजकंटकांनी त्यांच्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. या घटनेनंतर त्यांनी सक्रिय राजकारणापासून स्वतःला दूर केले आणि अभिनयावर लक्ष केंद्रित केले.

गेल्या काही वर्षांत अनंत नाग यांनी सार्वजनिकरीत्या भारतीय जनता पक्ष आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या समर्थनाची भूमिका घेतली होती. २०१९ मध्ये त्यांनी नागरिकत्व सुधारणा कायद्याला (CAA) पाठिंबा दिला होता. २०२२ मध्ये एका कार्यक्रमात त्यांनी स्वतःला मोदींचा ‘मोठा चाहता’ आणि ‘भक्त’ असल्याचे म्हटले होते. तसेच ऑगस्टमध्ये नीट पेपरफुटीच्या प्रश्नावरील एका पुस्तक प्रकाशन कार्यक्रमात त्यांनी नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाचे कौतुक केले होते.

वैयक्तिक आयुष्य

१९८७ मध्ये अनंत नाग यांनी अभिनेत्री गायत्री यांच्याशी विवाह केला. त्यानंतर गायत्री यांनी अभिनय क्षेत्रातून निवृत्ती घेतली. या दाम्पत्याला अदिती नाग ही एक मुलगी आहे. अदितीने मात्र चित्रपटसृष्टीपासून स्वतःला दूर ठेवले आहे.

अनंत नाग हे कर्नाटक संगीताचे चाहते असून ते स्वतःही गायक आहेत. २०१० मध्ये त्यांनी आपल्या भावाच्या जीवनावर कन्नड भाषेत ‘नन्ना तम्मा शंकरा’ (माझा भाऊ शंकर) हे चरित्रात्मक पुस्तक लिहिले.