जयपूरः राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ख्याती मिळवलेला जयपूर साहित्य महोत्सव (जयपूर लिटफेस्ट) यंदा विसावे वर्ष साजरे करीत आहे. राजस्थान सरकारच्या सहकार्याने यावर्षी १४ ते १८ जानेवारी २०२७ या कालावधीत जयपूर येथे हा साहित्य महोत्सव होत आहे. ‘विचार, कथा आणि संवादांची २० वर्षे’ ही संकल्पना यंदाच्या विसाव्या महोत्सवाचे सूत्र असेल.
तिसऱ्या दशकात प्रवेश करताना जयपूर साहित्य महोत्सव आपल्या मूलभूत उद्दिष्टांना अधिक व्यापक रूप देण्याचा प्रयत्न करत आहे. विविध पिढ्या, भाषा आणि भौगोलिक प्रदेशांतील लोकांसाठी साहित्य आणि विचार अधिक सहज उपलब्ध करून देणे, त्यात लोकांचा सहभाग वाढवणे आणि समकालीन जीवनाशी त्यांचा संबंध दृढ करणे, यावर महोत्सवाचा भर कायम राहणार असल्याचे महोत्सव संयोजन समितीने म्हटले आहे.
विविध आवाजांना एकत्र आणणे, संवादातून नव्या विचारांना जन्म देणे आणि परिवर्तनाला प्रेरणा देणाऱ्या कल्पनांना वाव देणे, हे महोत्सवाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
जगातील आघाडीचा महोत्सव
२००६ मध्ये स्थापन झालेला जयपूर साहित्य महोत्सव आज जगातील आघाडीच्या साहित्य महोत्सवांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. साहित्य, विचार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीसाठीचे एक महत्त्वाचे जागतिक व्यासपीठ म्हणूनही त्याने आपली ओळख निर्माण केली आहे. दोन दशकांच्या साहित्यिक देवाणघेवाणीचा, सांस्कृतिक संवादाचा आणि बहुभाषिक कथनपरंपरेचा उत्सव या निमित्ताने साजरा केला जाणार आहे.
हेही वाचाः मराठी साहित्या, तू कुठे जाशील ?
गेल्या दोन दशकांत जयपूर साहित्य महोत्सवाने जयपूरमधील लेखक आणि वाचकांच्या एका छोट्या मेळाव्यापासून जगातील सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या साहित्य महोत्सवांपैकी एक असा प्रवास केला आहे. भारतात आणि जगभरातील वाचक साहित्याचा अनुभव कसा घेतात, त्यावर चर्चा कशी करतात आणि साहित्यापर्यंत कसे पोहोचतात, यामध्ये या महोत्सवाने महत्त्वपूर्ण बदल घडवून आणला आहे.
आजवर या महोत्सवात आठ हजारांहून अधिक लेखक, वक्ते आणि कलाकार सहभागी झाले आहेत. प्रत्यक्ष महोत्सवाला आतापर्यंत ५० लाखांहून अधिक लोकांनी भेट दिली असून, डिजिटल माध्यमे, प्रसारण भागीदारी आणि विविध माध्यमांच्या नेटवर्कद्वारे हा महोत्सव अंदाजे १०० कोटींहून अधिक लोकांपर्यंत पोहोचला आहे.
मात्र, या महोत्सवाचे महत्त्व केवळ त्याच्या व्याप्तीपुरते मर्यादित नाही. साहित्य आणि विचारांना सार्वजनिक चर्चेचा भाग बनवण्यात त्याने बजावलेली भूमिका अधिक महत्त्वाची आहे. विविध विचारांना आणि वेगवेगळ्या आवाजांना मुक्त व्यासपीठ उपलब्ध करून देत या महोत्सवाने साहित्याची चर्चा पारंपरिक प्रकाशनविश्व आणि शैक्षणिक वर्तुळांच्या पलीकडे नेली. त्यामुळे पुस्तकं, विचार आणि बौद्धिक संवाद व्यापक समाजापर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली.
आंतरराष्ट्रीय पातळीवर विस्तार
जयपूरपासून सुरू झालेला हा प्रवास आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विस्तारला आहे. अमेरिका, ब्रिटन, कॅनडा, स्पेन, ऑस्ट्रेलिया, मध्यपूर्वेतील देश, मालदीव आणि आयर्लंड यांसह विविध देशांमध्ये या महोत्सवाच्या १५ हून अधिक आवृत्त्या आयोजित करण्यात आल्या आहेत.
या आंतरराष्ट्रीय आवृत्त्यांमुळे भारताच्या साहित्यिक परंपरांचा परिचय जगभरातील वाचकांना करून देण्याची संधी मिळाली. त्याचबरोबर जागतिक स्तरावरील साहित्यिक आणि सांस्कृतिक चर्चांना भारतीय दृष्टिकोनाशी जोडण्याचे कामही या महोत्सवाने केले आहे.
हेही वाचाः दिनमान साहित्य उत्सवाला रसिकांचा उदंड प्रतिसाद
गेल्या काही वर्षांत नोबेल पुरस्कार विजेते, बुकर पुरस्कार विजेते, विविध देशांचे राष्ट्रप्रमुख, अर्थतज्ज्ञ, तत्त्वज्ञ, कलाकार आणि जागतिक स्तरावरील विचारवंत अशा अनेक प्रभावशाली व्यक्तींनी या महोत्सवात सहभाग घेतला आहे.
‘२० वर्षे : विचार, कथा आणि संवाद’
‘२० इयर्स ऑफ आयडियाज. स्टोरीज. कन्व्हर्सेशन्स’ म्हणजेच ‘विचार, कथा आणि संवादांची २० वर्षे’ ही संकल्पना यंदाच्या विसाव्या महोत्सवाचे सूत्र असेल.
महोत्सवाचे व्यवस्थापकीय संचालक आणि टीमवर्क आर्ट्सचे प्रमुख तसेच जयपूर साहित्य महोत्सवाचे निर्माते संजय के. रॉय म्हणाले : “गेल्या वीस वर्षांपासून जयपूर साहित्य महोत्सव एका साध्या विश्वासावर उभा आहे. पुस्तकं आणि विचार यांच्यात लोकांना एकत्र आणण्याची ताकद असते. लेखकांची उदारता, वाचकांची जिज्ञासा आणि भाषा, संस्कृती व दृष्टिकोन यांच्या पलीकडे जाऊन संवाद साधण्याची सामूहिक बांधिलकी यांमुळे हा महोत्सव सातत्याने पुढे जात राहिला आहे.”
महोत्सवाच्या सहसंचालक नमिता गोखले म्हणाल्या : “भारताचा आत्मा तिच्या साहित्यिक वारशात आणि भाषिक वैविध्यात सामावलेला आहे. त्यामुळे विसाव्या वर्षाचा हा महत्त्वपूर्ण टप्पा साजरा करताना भारतातील विविध भाषांना समर्पित ‘भाषा स्वरमाला’ या मालिकेच्या माध्यमातून त्यांच्या समृद्ध परंपरेला अभिवादन करण्यात येणार आहे.”
टीमवर्क आर्ट्सच्या अध्यक्षा प्रीता सिंह म्हणाल्या :“गेल्या दोन दशकांत जयपूर साहित्य महोत्सव जगातील आघाडीच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक व्यासपीठांपैकी एक बनला आहे. पुस्तकं, विचार आणि अर्थपूर्ण संवाद यांच्या सामर्थ्यावर असलेल्या विश्वासामुळेच हा प्रवास शक्य झाला आहे.