ताज्या बातम्या

नवी दिल्ली :  बुद्धीबळ खेळाने भारताला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचवले आहे. विश्वनाथ आनंद, डी. गुकेश, प्रज्ञानंद, त्याची बहीण वैशाली या खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय दिग्गज खेळाडूंना नमवण्याची किमया करत भारताचा दबदबा कायम ठेवला आहे. भारतात बुद्धीबळ क्रीडा प्रकारात दाक्षिणात्य राज्यातील खेळाडूंचा मोठा वाटा आहे. भारताची अर्जुन पुरस्कार विजेती २३ वर्षीय वंतिका अग्रवालने देशाच्या उत्तर भारतात बुद्धीबळाची संस्कृती नाही या वक्तव्याने दक्षिण भारत आणि उत्तर भारतातील बुद्धीबळ संस्कृतीकडे तिने लक्ष वेधले आहे. (Chess culture)

२०२४ च्या बुद्धिबळ ऑलिंपियाडमध्ये दुहेरी सुवर्णपदक विजेती आणि अर्जुन पुरस्कार विजेती २३ वर्षीय वंतिका अग्रवाल म्हणाली की देशाच्या उत्तरेकडील भागात बुद्धिबळाकडे ज्या पद्धतीने पाहिले जाते त्यामुळे तिला निराशा वाटते. ” उत्तर भारतात बुद्धिबळाची संस्कृती नाही,” असे उत्तर प्रदेशात जन्मलेल्या ग्रँडमास्टरने टाइम्स ऑफ इंडिया डॉट कॉमशी बोलताना म्हणाली.

टाइम्स ऑफ इंडिया डॉट कॉमशी बोलताना वंतिका अग्रवाल म्हणाली  “जर कोणी विचारले की तुम्ही इथे काय करता आणि तुम्ही म्हणाल, ‘मी बुद्धिबळपटू आहे,’ तर त्यांचे उत्तर सहसा असे असते, ‘ठीक आहे, पण तुम्ही प्रत्यक्षात काय करता? तुम्ही काय शिकत आहात?’ इतके पदके जिंकल्यानंतरही, ही गोष्ट अजूनही तशीच आहे असे मला वाटते. लोक अजूनही विचारतात, ‘बुद्धिबळ ठीक आहे, पण तुम्ही खरोखर काय करता?'”

भारताचा दक्षिण भाग निःसंशयपणे भारतीय बुद्धिबळाचा निर्विवाद ड्रॅगनस्टोन असेल. विश्वनाथन आनंदपासून ते डी. गुकेशपर्यंत, प्रज्ञानंदापासून ते त्यांची बहीण वैशालीपर्यंत, या राज्याने अनेक तारे निर्माण केले आहेत. तर, उत्तर भारतात, दिल्ली, हरियाणा, पंजाब आणि उत्तर प्रदेश सारख्या राज्यांमध्ये बुद्धीबळाचे चित्र त्याच्या उलट दिसते. (Chess culture)

वंतिकाच्या मताबाबत दिल्ली बुद्धिबळ संघटनेचे (डीसीए) अध्यक्ष भरतसिंग चौहान म्हणाले ” उत्तर भारतीय वेगळे असतात आणि दक्षिण भारतीय वेगळे असतात. उत्तर आणि दक्षिण भारतात खूप मोठा सांस्कृतिक फरक आहे. स्पष्टपणे सांगायचे तर, दक्षिणेत, एक अब्जाधीश देखील चप्पल घालून बस स्टॉपवर उभा असल्याचे दिसून येते, तर येथे उत्तरेत, ५ कोटी रुपये असलेल्या व्यक्तीलाही राजघराण्यासारखे वागवले जाते.”

“विशेषतः दिल्लीबद्दल बोलायचे झाले तर, दिल्लीचे जीएम परिमार्जन नेगी, जे आता अमेरिकेत स्थायिक झाले आहेत आणि जीएम सहज ग्रोव्हर यांनीही बुद्धिबळ जवळजवळ सोडले आहे. त्यांना वाटते की या खेळातून त्यांना जे काही साध्य करायचे होते, ते त्यांनी साध्य केले आहे. हा एक सांस्कृतिक आणि मानसिकतेचा फरक आहे. दक्षिणेत, एक खोलवर रुजलेली बुद्धिबळ संस्कृती आहे. आज तुम्ही विश्वनाथन आनंदशी बोललात तरी तुम्हाला फरक दिसेल,” असे डीसीए अध्यक्ष म्हणाले.

एकट्या दिल्ली एनसीआरमध्ये २०० पेक्षा जास्त बुद्धिबळ प्रशिक्षकांचे मासिक उत्पन्न ५ कोटी रुपये आहे. तरीही, गुणवत्ता चांगली नाही, कुटुंबे किरकोळ खर्चाच्या फरकासाठी प्रशिक्षक बदलत आहेत.

“आज, कोणताही बुद्धिबळपटू उपाशी मरत नाही. इथे, गोष्ट अशी आहे की कोणीही निवृत्त होत नाही. प्रशिक्षकांवरही नियंत्रण नाही. बरेच जण ‘मी तुमच्या मुलाला पुढचा आनंद बनवेन’ असे आश्वासन देतात, पण ते खोटे बोलतात. हे फक्त मार्केटिंग आहे. पाच हजार रुपयांच्या नफ्यासाठी लोक प्रशिक्षक बदलतात. इथे आपल्याकडे तीच कमतरता आहे,” चौहान यांनी स्पष्ट केले. “दक्षिणेत, निष्ठा आहे – जसे विष्णू प्रसन्ना वर्षानुवर्षे गुकेशसोबत आहेत. आरबी रमेश आणि प्रज्ञानंद, वैशाली, अरविंद चिथंबरम यांच्या बाबतीतही तेच आहे. ती संस्कृती येथे अस्तित्वात नाही. आम्ही प्रशिक्षित गुंड आहोत.”

२७ वर्षीय केरळचे ग्रँडमास्टर एसएल नारायणन, म्हणाले,  “लोक प्रत्येक गोष्टीला ‘दक्षिण’ असे म्हणतात.  परंतु प्रामाणिकपणे सांगायचे तर, फक्त तामिळनाडूमध्येच बुद्धिबळाचा इतका पाठिंबा आहे.  माझ्या राज्यात, जर तुम्ही ग्रँडमास्टर झालात, तरीही ती मोठी गोष्ट नाही. पण तामिळनाडू? सरकार तुम्हाला पुरस्कार देते. ती प्रेरणा शक्तिशाली आहे.” (Chess culture)

आंतरराष्ट्रीय मध्यस्थ आणि वरिष्ठ बुद्धिबळ प्रशासक केरळचे गोपाकुमार सुधाकरन म्हणतात,  भारतीय बुद्धिबळाचे मक्का म्हणून तामिळनाडूचा उदय हा अपघात नाही – तो सांस्कृतिक उत्क्रांतीचा परिणाम आहे. आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, कोविड-१९ साथीच्या रोगाने, विनाशकारी असूनही, या बदलाला गती देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.