पुणे जिल्ह्यातील पिसावरे (ता. भोर) गावातील ग्रामस्थ साध्या पण प्रभावी उपक्रमांच्या माध्यमातून आपल्या परिसरातील पक्ष्यांचे संरक्षण करत आहेत. पक्ष्यांच्या विविध प्रजातींची नोंद ठेवणे, कृत्रिम घरटी तयार करणे, उन्हाळ्यात पाण्याची व्यवस्था करणे आणि घरट्यांचे संरक्षण करणे अशा उपक्रमांमुळे हे गाव आता “पक्ष्यांचे गाव” म्हणून ओळखले जाऊ लागले आहे. (Sahyadri gets a bird village)

• शेखर पायगुडे

दर रविवारी पिसावरे गावातील मुले पहाटेच उठतात. वही, पेन, पाण्याच्या बाटल्या आणि टोपी घेऊन ती सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये निघून जातात. त्यांचा उद्देश असतो — जास्तीत जास्त पक्ष्यांचे निरीक्षण करणे, त्यांच्या प्रजाती ओळखणे आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांबरोबरच वर्तनाची सविस्तर नोंद ठेवणे.

ही गोष्ट मुलांसाठी केवळ रविवारची करमणूक राहिलेली नाही; तर “पक्ष्यांचे गाव” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आपल्या गावाची जबाबदारी त्यांनी स्वीकारली आहे. पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यातील पिसावरे गाव गेल्या दशकभरात पक्षीसंवर्धनासाठी विशेष ओळख निर्माण करू लागले आहे. गावातील तरुणांनी आतापर्यंत १९६ हून अधिक पक्षीप्रजातींची नोंद केली आहे. यात तीन प्रकारची घुबडे, सुमारे ३० स्थलांतरित पक्षी, गरुड, घार, तसेच बगळ्यांच्या विविध जातींचा समावेश आहे. एवढेच नव्हे, तर या पक्ष्यांच्या संवर्धनासाठीही गावकऱ्यांनी प्रयत्न सुरू केले आहेत.

“शाळेतील एका छोट्याशा उपक्रमातून सुरू झालेली गोष्ट संपूर्ण गावाची चळवळ बनेल, यावर विश्वास बसत नाही,” असे गावातील शाळेतील इंग्रजी शिक्षक आणि या उपक्रमाचे प्रेरणास्थान संतोष दळवी सांगतात. Sahyadri gets a bird village

विद्यार्थ्यांच्या उपक्रमातून सुरुवात

या उपक्रमाची सुरुवात २०१३ मध्ये झाली. दळवी यांनी विद्यार्थ्यांना एक छोटासा मैदानी प्रकल्प दिला होता. मुलांना विविध पिसे गोळा करून ती कोणत्या पक्ष्यांची आहेत हे ओळखायचे होते. स्वतः पक्षीनिरीक्षणाची आवड असलेल्या दळवी यांनी विद्यार्थ्यांना पक्षीनिरीक्षणाची आवड लावण्याचा प्रयत्न केला. मुलांना हा उपक्रम इतका आवडला की तो पुढे नियमित झाला.

या भटकंतीदरम्यान विद्यार्थ्यांना लक्षात आले की गावात चिमण्यांची संख्या मोठी आहे. एकेकाळी पश्चिम महाराष्ट्रात सर्वत्र आढळणाऱ्या चिमण्या बदलत्या शेतीपद्धती आणि जमिनीच्या वापरामुळे आता कमी होत चालल्या आहेत. २०१८ मध्ये गावातील सुमारे ३० मुलांनी मिळून “बार्न आउल्स” (Barn Owls) नावाचा पक्षीमित्र गट तयार केला आणि चिमण्यांच्या संवर्धनासाठी काम सुरू केले. Sahyadri gets a bird village

“आम्ही सुरुवातीला चिमण्यांसाठी कृत्रिम घरटी तयार केली आणि ती विद्यार्थ्यांना सांभाळण्यासाठी दिली. आज शाळेत जवळपास चिमण्यांची २०० घरटी आहेत. शाळेजवळ पोहोचताच चिमण्यांचा किलबिलाट ऐकू येतो. त्यामुळे आमच्या शाळेला आता ‘चिमण्यांची शाळा’ म्हणून ओळखले जाते,” असे या गटातील सदस्य अनिकेत सपटे सांगतो. अनिकेत आज २५ वर्षांचा आहे.

पक्ष्यांची काळजी

यानंतर या गटाने विविध पक्षीप्रजातींची नोंद ठेवणे आणि त्यांची काळजी घेणे सुरू केले. “उन्हाळ्यात आम्ही पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवतो, घरटी सुरक्षित ठेवतो आणि कधी पिल्ले घरट्यातून खाली पडली तर त्यांची काळजी कशी घ्यावी हेही शिकलो,” असे अनिकेत सांगतो. Sahyadri gets a bird village

पुढे गावकऱ्यांनी काही पक्षी आणि फुलपाखरांना विशेष ओळख देण्याचा निर्णय घेतला. “भारतीय व्हाईट-आय या पक्ष्याला आम्ही ‘गावाचा पक्षी’ मानतो, तर स्ट्राइप्ड टायगर या फुलपाखराला ‘गावाचे फुलपाखरू’ म्हणून ओळख देण्यात आली आहे,” असेही त्याने सांगितले.

२०२५ मध्ये गावकऱ्यांनी पिसावरेला अधिकृतपणे “पक्ष्यांचे गाव” म्हणून विकसित करण्याचा निर्णय घेतला. या उपक्रमामुळे पक्षीसंवर्धनाला चालना मिळेलच, पण गावात रोजगारनिर्मिती होऊन लोकांना कामासाठी स्थलांतर करावे लागणार नाही, अशी त्यांना आशा वाटते. Sahyadri gets a bird village

“गावातील तरुणांनी सुरू केलेल्या या उपक्रमामुळे गावात येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या वाढली आहे. आता आम्ही पिसावरेला ‘बर्ड टुरिझम’चे केंद्र बनवण्याचा प्रयत्न करत आहोत, जेणेकरून स्थानिक रोजगारालाही मदत होईल,” असे गावाच्या माजी सरपंच रेश्मा प्रधान सांगतात.