नेपाळ पूर

• रिचर्ड महापात्रा

नेपाळमधील अचानक पुराचे कारण काय? याबाबत तज्ज्ञांमध्ये मतमतांतरे आहेत. नेपाळमधील रासुवा जिल्ह्यात २६ ऑगस्टच्या सकाळी अचानक आलेल्या भीषण पुराने मोठी हानी केली. तिबेटच्या सीमेजवळून आलेल्या या वेगवान पुराच्या लोंढ्याने अनेक गावांना तडाखा दिला. अनेक नागरिक वाहून गेल्याची प्राथमिक माहिती असून घरे, पूल आणि अन्य पायाभूत सुविधांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले आहे.

सकाळी सुमारे ९ वाजता तिबेटच्या दिशेने आलेल्या पुराचे पाणी भोते कोशी नदीत शिरले आणि त्यानंतर नदीच्या प्रवाहातील अनेक भाग उद्ध्वस्त झाले.

हेही वाचाः नेपाळमध्ये महाप्रलय; १०५ भारतीय पर्यटक बेपत्ता; १०० जणांचा मृत्यू?

नेपाळच्या ऊर्जा मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, या पुराचा फटका अनेक जलविद्युत प्रकल्पांना बसला आहे. सुमारे ४३० मेगावॅट वीज निर्मिती क्षमतेवर परिणाम झाला असून, ही देशाच्या एकूण स्थापित क्षमतेच्या सुमारे आठव्या भागाइतकी आहे.

पुरामागचे कारण काय?

नेपाळमधील अचानक पुराचे नेमके कारण काय, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. मात्र प्राथमिक पाहणीत हिमस्खलनामुळे हा पूर आला असावा, असा अंदाज व्यक्त केला जात आहे.

काठमांडू विद्यापीठातील प्राध्यापक आणि हवामान संशोधक रिजान भक्त कायस्थ यांच्या मते, सुरुवातीच्या पाहणीनुसार बर्फाचा मोठा लोंढा ल्हेंडे नदीचा प्रवाह अडवून बसला असावा. त्यामुळे तिथे अचानक तलाव तयार झाला आणि नंतर तो फुटल्याने भोते कोशी नदीत प्रचंड वेगाने पाणी आले असावे.

हेही वाचाः Cloudburst in Uttarkashi : उत्तरकाशीत ढगफुटी, गाव वाहून गेले, सैनिक दगावल्याची भिती

विशेष म्हणजे, याच काळात तिबेटच्या बाजूला भूकंपाचाही धक्का बसल्याचे सांगितले जात आहे. त्यामुळे हिमस्खलनाला भूकंप कारणीभूत ठरला होता का, हा प्रश्नही उपस्थित झाला आहे.

गेल्या वर्षी ८ जुलैलाही भोते कोशी नदीत अचानक पूर आला होता. नेपाळच्या जलविज्ञान आणि हवामान विभागाने त्यावेळी हा पूर हिमतलाव फुटल्यामुळे—Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) आल्याचे म्हटले होते.

यावेळी रासुवा जिल्ह्याच्या मुख्यालयात पाऊस झालाच नव्हता, असे जिल्हाधिकारी नरेंद्र परियार यांनी सांगितले. त्यामुळे वरच्या पर्वतीय भागात घडलेल्या एखाद्या नैसर्गिक घटनेमुळे अचानक पूर आला असावा, अशी शक्यता त्यांनी व्यक्त केली. हिमतलाव फुटणे हेही त्यापैकी एक कारण असू शकते.

हिमतलाव फुटण्याचा धोका वाढतोय

हिंदुकुश हिमालयातील आपत्तीच्या जोखमीवर काम करणाऱ्या ICIMODने यापूर्वीच इशारा दिला आहे की, चीनच्या तिबेट स्वायत्त प्रदेशातील पोईकू नदीचे खोरे—नेपाळमध्ये पुढे भोते कोशी आणि सुन कोशी म्हणून ओळखले जाणारे नदीखोरे—हिमतलाव फुटून येणाऱ्या पुरांसाठी अत्यंत संवेदनशील आहे.

हेही वाचाः Helpline for Indians in Nepal: नेपाळमध्ये अडकलेल्या भारतीयांसाठी हेल्पलाईन

चीनची वृत्तसंस्था शिन्हुआने नरेंद्र परियार यांच्या हवाल्याने म्हटले आहे की, वरच्या भागात हिमतलाव फुटला की आणखी काही घटना घडली, हे सध्या निश्चितपणे सांगता येत नाही. मात्र पूर अत्यंत अचानक आला.

या घटनाक्रमाकडे व्यापक हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवरही पाहिले जात आहे.

हिंदुकुश हिमालयीन प्रदेशात २०००च्या दशकात हिमनदीजन्य पूर साधारण पाच ते दहा वर्षांतून एकदा येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात होती. मात्र मे-जून २०२५ या केवळ दोन महिन्यांत नेपाळच्या लिमी, अफगाणिस्तानच्या अंडराब खोरे आणि पाकिस्तानमधील चित्राल व हुंझा येथे अशा तीन घटना नोंदल्या गेल्या.

ICIMODचे आपत्ती जोखीम कमी करण्याचे प्रमुख सस्वता सन्याल यांच्या मते, हिंदुकुश हिमालयात अशा घटनांचा वेगाने वाढणारा हा कल अभूतपूर्व आहे. या घटनांना कारणीभूत ठरणाऱ्या घटकांचा आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या साखळी परिणामांचा अधिक सखोल अभ्यास करण्याची गरज आहे.

नेपाळच्या पुरामुळे बिहारमध्येही धोक्याची घंटा

नेपाळमधील पुरामुळे बिहारमधील नद्यांची पातळी वाढण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. त्यातच भारताच्या पूर्व आणि ईशान्य भागात मान्सून सक्रिय असल्याने परिस्थिती अधिक चिंताजनक बनली आहे.

२७ ऑगस्ट रोजी भारतीय हवामान विभागाने अनेक राज्यांमध्ये मुसळधार पाऊस, मेघगर्जना, विजांचा कडकडाट, सोसाट्याचे वारे आणि काही भागांत पाणी साचण्याचा इशारा दिला.

दक्षिण-पूर्व उत्तर प्रदेश आणि लगतच्या भागावर कमी दाबाचे क्षेत्र कायम असून, त्यासोबत वरच्या वातावरणात चक्रीवादळासारखी स्थितीही आहे. उत्तर भारतातून बंगालच्या उपसागराच्या दिशेने मान्सूनचा अक्ष विस्तारलेला असल्याने उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, ओडिशा आणि आसपासच्या भागांत व्यापक पावसासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण झाले आहे.

गंडक नदी वाल्मिकी नगरजवळ बिहारमध्ये प्रवेश करते. तेथील वाल्मिकी नगर बंधारा नदीचे पाणी नियंत्रित करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. नदीची पातळी सातत्याने वाढत राहिल्यास आसपासच्या भागांवरील दबाव वाढू शकतो.

पश्चिम चंपारण, पूर्व चंपारण, गोपालगंज आणि सिवान या जिल्ह्यांतील सखल भागांना पुराचा आणि नदीकाठची धूप होण्याचा धोका अधिक आहे.

पुढे गंडक नदी सारणमधून वाहत हाजीपूरजवळ गंगेला मिळते. त्यामुळे छपरा आणि आसपासच्या असुरक्षित भागांतील नागरिकांनीही नदीच्या पाणीपातळीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

नदीकाठच्या रहिवाशांना सतर्क राहण्यास आणि पाणी वाढल्यास सुरक्षित, उंच ठिकाणी स्थलांतर करण्याची तयारी ठेवण्यास प्रशासनाने सांगितले आहे. जनावरे आणि अत्यावश्यक वस्तू सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याची तयारी करण्याचेही आवाहन करण्यात आले आहे.

मुसळधार पावसाचा अंदाज

अरुणाचल प्रदेश, आसाम, मेघालय, बिहार, छत्तीसगड, झारखंड, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, ओडिशा, केरळ तसेच नागालँड, मणिपूर, मिझोराम आणि त्रिपुरा या ईशान्येकडील राज्यांमध्ये काही भागांत मुसळधार पावसाचा अंदाज आहे.

पश्चिम बंगालच्या डोंगराळ भागांसह सिक्कीममध्येही जोरदार पाऊस होण्याची शक्यता आहे.

या भागांसाठी यलो अलर्ट जारी करण्यात आला असून, काही ठिकाणी ६४.५ ते ११५.५ मिलिमीटरपर्यंत पाऊस होऊ शकतो. सलग पावसामुळे पाणी साचण्याची आणि अचानक पूर येण्याची शक्यता वाढू शकते.

बिहार, झारखंड, ओडिशा आणि पश्चिम बंगालमध्ये ताशी सुमारे ३० ते ४० किलोमीटर वेगाने वारे वाहू शकतात. आंध्र प्रदेश आणि तमिळनाडूच्या काही भागांत वाऱ्याचा वेग ताशी ४० ते ५० किलोमीटरपर्यंत जाऊ शकतो.

नेपाळमधील पुरामुळे बिहारच्या नदीप्रणालीवर वाढलेला दबाव आणि पूर्व भारतातील सक्रिय मान्सूनची स्थिती पाहता, पुढील काही दिवस हवामानाशी संबंधित धोका कायम राहण्याची शक्यता आहे. वेळीच इशारे, सतत निरीक्षण आणि योग्य पूर्वतयारी यामुळे जीवितहानी आणि मालमत्तेचे नुकसान मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकते.