उत्तर-पश्चिम महाराष्ट्रात प्रचलित असलेली फड सिंचनाची सामुदायिक पद्धत साधारणपणे ३०० ते ४०० वर्षांपूर्वी अस्तित्वात आली असावी. धुळे आणि नाशिक जिल्ह्यांतील तापी खोऱ्यातील पांझरा, मोसम आणि आराम या नद्यांवर ही व्यवस्था उभी राहिली. या नद्यांचे पाणी शेतीकडे वळवण्यासाठी नदीपात्रांमध्ये बंधाऱ्यांची साखळी उभारण्यात आली. (the centuries old phad irrigation system)
‘गॅझेटियर ऑफ बॉम्बे प्रेसिडेन्सी : खानदेश’ या १८८० मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या दस्तऐवजात या बंधाऱ्यांचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. खानदेशच्या जिल्हाधिकारी कार्यालयातून प्रकाशित झालेला हा दस्तावेज बंधाऱ्यांच्या रचना आणि बांधकामाविषयीची माहिती देणारा पहिला अधिकृत संदर्भ मानला जातो.
गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे : “पूर्वी मोठ्या प्रमाणात बंधारे अस्तित्वात असावेत, यात शंका नाही. पश्चिम भागात अशी एखादी छोटी-मोठी धारा सापडणे कठीण होते, जिथे बंधारा नसेल.” (the centuries old phad irrigation system)
या बंधाऱ्यांची निर्मिती मुस्लीम बादशहांच्या काळात झाल्याचे मानले जाते. अनेक ठिकाणी आता केवळ खडकात कोरलेले पाया दिसून येतात; मात्र काही बंधारे अजूनही कार्यरत आहेत. काही ठिकाणी पाण्याअभावी, गाळ साचल्याने किंवा इतर कारणांनी ते निष्क्रिय झाले आहेत. फुटलेल्या बंधाऱ्यांचे अवशेष आजही नदी-नाल्यांच्या काठावर विखुरलेले दिसतात. त्यावरून पूरस्थितीची तीव्रता तर लक्षात येतेच, पण बांधकामासाठी वापरलेल्या गाऱ्याच्या उत्कृष्ट गुणवत्तेचीही कल्पना येते.
बंधाऱ्यांची जागा निवडताना अत्यंत बारकाईने विचार केला जात असे. नदीच्या प्रवाहाला सरळ अडवण्याऐवजी अनेक बंधारे तिरपे किंवा वक्राकार बांधले जात. जलद्वार खालच्या भागात ठेवले जात. ज्या ठिकाणी खडकाची रचना बदलते, तिथे बंधाऱ्याचाही वळण बदललेले दिसते. (the centuries old phad irrigation system)
बंधाऱ्यांच्या बांधकामात काळ्या दगडांचा, विटांच्या खडीचा आणि मजबूत गाऱ्याचा वापर होत असे. बाहेरील बाजूस मोठ्या दगडी शिळा तर आतील बाजूस लहान दगड वापरले जात. गाळ अडवण्यासाठी विशेष यंत्रणा नसली, तरी लहान लहान तांत्रिक बाबींची काळजी घेतली जात असे. मात्र कालवे आणि पाण्याच्या नाल्यांच्या बांधकामात तुलनेने काटकसर केली जाई.
पाटीलकी आणि सामुदायिक जलव्यवस्थापन
या बंधाऱ्यांचे आणि कालव्यांच्या जाळ्याची निर्मिती नेमकी कोणी केली, याचे ठोस दस्तावेज उपलब्ध नाहीत. मात्र रायावत बंधाऱ्याशी संबंधित एका जुन्या दस्तावेजात असे दिसते की, स्थानिक शेतकऱ्यांच्या पूर्वजांनी ही व्यवस्था उभारली आणि नंतर स्थानिक राजांकडून गावच्या प्रमुखांना वंशपरंपरागत अधिकार मिळाला. या पदाला ‘पाटीलकी’ म्हटले जाई.
बंधाऱ्यांची देखभाल, दुरुस्ती आणि शेतकऱ्यांच्या मदतीने पाण्याचे वाटप करण्याची जबाबदारी पाटलाकडे असे. (the centuries old phad irrigation system)
पांझरा नदीवरील बंधाऱ्यांची नेमकी संख्या उपलब्ध नाही; मात्र १९६४ मध्ये झालेल्या एका अभ्यासानुसार ती सुमारे ४५ होती. आज नदीच्या वरच्या भागात १४ बंधारे कार्यरत आहेत, तर खालच्या भागात काही मोजकेच वापरात आहेत. या सर्वांची देखभाल गावपरंपरेनुसार केली जाते. तथापि, गावपदाधिकाऱ्यांचे वंशपरंपरागत अधिकार कमी झाल्याने ही व्यवस्थाही ढासळत आहे.
प्रत्येक बंधाऱ्याशी संबंधित लहान कालवे आणि पाण्याच्या नाल्यांचे जाळे असते. रायावत बंधाऱ्याच्या व्यवस्थेत भडाणे गावाजवळ पांझरा नदीवर एक बंधारा आहे. त्याद्वारे काहीशे हेक्टर क्षेत्राला सिंचन मिळते. बहुतांश जमीन गावाच्या हद्दीत असल्याने देखभालीतील निष्काळजीपणा तात्काळ लक्षात येतो आणि कारवाईही होते. (the centuries old phad irrigation system)
पाण्याचे नियोजन आणि फड पद्धतीची वैशिष्ट्ये
फड व्यवस्थेचे मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे पाण्याचे काटेकोर नियोजन.
प्रत्येक वर्षी उपलब्ध पाण्याच्या प्रमाणानुसार सिंचनाचे नियोजन केले जाई. पाण्याची उपलब्धता कमी असेल, तर खरीप हंगामातही पाण्याच्या पाळ्या कमी केल्या जात. पाऊस चांगला झाला, तर फड व्यवस्थेबाहेरील शेतांनाही पाणी दिले जाई.
शेवटच्या टोकावरील शेतांमध्ये पाण्याअभावी महत्त्वाची पिके घेतली जात नसत, त्यामुळे नुकसान कमी होई.
कालव्यांची रचना अशी होती की, बंधाऱ्यापासून शेवटच्या शेतापर्यंत पाण्याचा दाब आणि वहनक्षमता साधारण समान राहील. त्यामुळे संपूर्ण फडात पाण्याचे संतुलित वितरण शक्य होत असे. (the centuries old phad irrigation system)
प्रत्येक फडात एकाच प्रकारचे पीक घेतले जाई. पावसाळ्यापूर्वी कोणत्या फडात कोणते पीक घ्यायचे, हे ठरवले जाई. दोन-तीन वर्षांच्या फेरपालटीनंतर एका फडात ऊस घेतला जाई, कारण ऊस हे त्या भागातील प्रमुख नगदी पीक होते.
सिंचनाची पारंपरिक शिस्त
फड व्यवस्थेत पाणी वरच्या शेतांपासून खालच्या शेतांकडे सोडले जाई. वरच्या शेतांची सिंचनाची गरज पूर्ण झाल्यावरच खालच्या भागाकडे पाणी वळवले जाई. शेवटच्या टोकावरील शेतांना पाणी मिळाल्यानंतरच पुन्हा पहिल्या भागातील शेतांना दुसरी पाळी मिळत असे. (the centuries old phad irrigation system)
बंधाऱ्यांची मोठी दुरुस्ती साधारणपणे १५ ते २० वर्षांनी आवश्यक होत असे. हे काम शेतकऱ्यांच्या आर्थिक क्षमतेबाहेरचे असल्याने त्याची जबाबदारी सरकारकडे असे; मात्र कालव्यांची देखभाल शेतकरी स्वतः करत. (the centuries old phad irrigation system)
धरणांमुळे आणि उसामुळे वाढलेले संकट
ही सामुदायिक व्यवस्था अनेक वर्षे अत्यंत प्रभावीपणे चालली. मात्र आता तिच्यासमोर गंभीर संकट उभे राहिले आहे.
नद्यांच्या उगमाजवळ सरकारने मोठी धरणे आणि जलाशय उभारले. त्यामुळे पावसाळ्यानंतर खालच्या प्रवाहात पाण्याचे प्रमाण कमी झाले. परिणामी बंधाऱ्यांपर्यंत कमी पाणी पोहोचू लागले. (the centuries old phad irrigation system)
दुसरी मोठी समस्या म्हणजे या भागात वाढलेल्या साखर कारखान्यांची. त्यामुळे उसाची मागणी वाढली आणि ऊस हे अतिपाणी लागणारे पीक असल्याने सिंचनावर प्रचंड ताण पडू लागला.
१९५२ मध्ये सय्यदनगरजवळ पांझरा नदीवर नवीन बंधारा आणि कालव्यांची व्यवस्था उभारण्यात आली. १९७० च्या दशकात पांझरा नदीवरील पांझरा जलाशय आणि कान नदीवरील मालनगाव जलाशय उभारले गेले. या प्रकल्पांबरोबर मोठे कालवे आणि स्वतंत्र सिंचनक्षेत्र विकसित करण्यात आले.
यानंतर संपूर्ण नदीवर सरकारी अधिसूचना लागू झाली आणि बंधाऱ्यांना ‘प्रथम श्रेणी सिंचन व्यवस्था’ घोषित करण्यात आले. त्यामुळे नदीतील पाणी वापरण्यासाठी सरकारी परवानगी आवश्यक झाली. (the centuries old phad irrigation system)
सरकारी नियंत्रण आणि वाढते शुल्क
प्रथम श्रेणी सिंचन व्यवस्थांची जबाबदारी सरकारी सिंचन विभागाकडे असते. मात्र १०० हेक्टरपेक्षा कमी क्षेत्र असलेल्या लहान सिंचन योजनांची देखभाल लाभार्थ्यांवरच सोपवली जाते.
पूर्वी सिंचन शुल्क अत्यल्प होते आणि जमिनीच्या महसुलातच समाविष्ट असे. पण नंतर सरकारने शुल्क वाढवले. त्याबदल्यात योग्य सेवा न मिळाल्याने शेतकऱ्यांवर अतिरिक्त आर्थिक भार पडला. (the centuries old phad irrigation system)
आजही फड व्यवस्था सुरू आहे; मात्र तिला शासकीय पाठबळाची गरज असल्याची मागणी सातत्याने होत आहे.
बिघडलेले सामूहिक संतुलन
बंधाऱ्यांमधील पाणीवाटपाचे पारंपरिक नियम कधीही औपचारिकरीत्या शासनाने स्वीकारले नाहीत. जलाशयातून होणारा पाणीपुरवठा अनियमित असल्याची शेतकऱ्यांची तक्रार आहे.
पूर्वीपेक्षा नदीचा प्रवाह अधिक अनिश्चित झाल्याने फड व्यवस्थेतील संतुलन ढासळत आहे.
धुळे शहरालाही याच नदीचे पाणी पिण्यासाठी वापरले जाते. त्यामुळे शहराच्या पाणीपुरवठ्याला प्राधान्य दिले जाते. अनेकदा बंधाऱ्यांतून शेतकरी पाणी वळवू नयेत म्हणून सिंचन विभागाला पोलिसांची मदत घ्यावी लागते.
भविष्यासमोरील मोठा प्रश्न
बदललेल्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे ही पारंपरिक व्यवस्था धोक्यात आली आहे. (the centuries old phad irrigation system)
जर या संपूर्ण प्रणालीचे आधुनिकीकरण झाले नाही, पाणी मोजण्याची साधने बसवली नाहीत, शेतकऱ्यांना नव्या पिकांविषयी प्रशिक्षण दिले नाही आणि पाण्याची बचत करणाऱ्या सिंचन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवला नाही, तर पांझरा नदीशी निगडित फड व्यवस्था संपुष्टात येण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
धरणे आणि जलाशयांतील किती पाणी शहरांसाठी आणि किती पाणी फड व्यवस्थेसाठी द्यायचे, याचे स्पष्ट निकष तयार करण्याची तसेच त्यावर प्रभावी नियंत्रण ठेवण्याची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
(`बूदों की संस्कृति` या अनिल अग्रवाल आणि सुनिता नारायण यांच्या पुस्तकावरून साभार)