भारतात विज्ञान शिक्षण म्हटले की सर्वसाधारणपणे अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, संशोधन संस्था, उच्च दर्जाच्या विद्यापीठांचा विचार केला जातो. मात्र या झगमगाटापासून दूर, भारताच्या शैक्षणिक नकाशीतील दुर्गम, साधनसुविधांअभावी झगडणाऱ्या महाविद्यालयांमध्ये विज्ञान शिक्षणाचा एक वेगळाच प्रवाह सुरू आहे. या भागांत महिलांनी STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics) शिक्षणाची ज्योत तेवत ठेवली आहे. (women teaching STEM in backwaters)
- जयंती दत्ता
भारतात विज्ञान शिक्षण म्हटले की सर्वसाधारणपणे अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, संशोधन संस्था, उच्च दर्जाच्या विद्यापीठांचा विचार केला जातो. मात्र या झगमगाटापासून दूर, भारताच्या शैक्षणिक नकाशातील दुर्गम, साधनसुविधांअभावी झगडणाऱ्या महाविद्यालयांमध्ये विज्ञान शिक्षणाचा एक वेगळाच प्रवाह सुरू आहे. या भागांत महिलांनी STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics) शिक्षणाची मशाल शांतपणे जिवंत ठेवली आहे.
लहान शहरांतील आणि ग्रामीण महाविद्यालयांतील या महिला केवळ अध्यापन करणाऱ्या शिक्षिका नाहीत. त्या विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शक, करिअर सल्लागार, मानसिक आधार देणाऱ्या व्यक्ती, कधी कधी कौटुंबिक समस्यांमध्ये मध्यस्थी करणाऱ्या आणि नव्या पिढीला विज्ञानाकडे वळवणाऱ्या आधारस्तंभ आहेत. (women teaching STEM in backwaters)
मर्यादांमध्येही विज्ञान शिकवण्याचा प्रयत्न
हिमाचल प्रदेशातील शिमल्यापासून सुमारे शंभर किलोमीटर अंतरावर असलेल्या, सफरचंद बागांनी वेढलेल्या हटकोटी येथील लाल बहादूर शास्त्री सरकारी पदवी महाविद्यालयात डॉ. शल्लू डोग्रा रसायनशास्त्र शिकवतात.
पब्बर नदीच्या काठावरील या महाविद्यालयात शिक्षक चांगले असले, विद्यापीठाशी संलग्नता असली तरी दुर्गम स्थान आणि अपुरी सरकारी मदत यामुळे दर्जेदार विज्ञान शिक्षणासाठी आवश्यक वातावरण निर्माण करणे कठीण जाते. (women teaching STEM in backwaters)
राष्ट्रीय प्रयोगशाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना नेणे, नामवंत वैज्ञानिकांना व्याख्यानांसाठी बोलावणे किंवा संशोधनपर उपक्रम राबवणे अवघड ठरते.
मात्र डॉ. डोग्रा या अडथळ्यांमुळे थांबल्या नाहीत. पंजाब विद्यापीठात संशोधन प्रशिक्षण घेतलेल्या डोग्रा यांनी त्यांच्या विद्यार्थ्यांसाठीही तसाच बौद्धिक आणि प्रायोगिक अनुभव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला आहे. (women teaching STEM in backwaters)
त्यांनी रसायनशास्त्र प्रयोगशाळेचे रूपांतर विद्यार्थ्यांना सफरचंद सायडर आणि व्हिनेगर तयार करण्याचे प्रशिक्षण देणाऱ्या केंद्रात केले. पॅकेज्ड अन्नपदार्थांच्या लेबलवाचनाविषयी कार्यशाळा घेतल्या. मासिक पाळीबाबत असलेल्या सामाजिक टॅबूंवर सर्वेक्षण करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना गावांमध्ये पाठवले.
त्या म्हणतात, “मी पाठ्यपुस्तकांमधले फारसे शिकवत नाही. वैज्ञानिक संकल्पनांचा साधेपणा आणि उपयुक्तता विद्यार्थ्यांना समजली पाहिजे. विचार करायला शिकवणे महत्त्वाचे आहे, म्हणून मी त्यांना सतत प्रश्न विचारायला भाग पाडते.”
संघर्षातून विज्ञानात आलेल्या शिक्षिका
या शिक्षिकांपैकी अनेक स्वतः पहिल्या पिढीतील शिकणाऱ्या आहेत. मर्यादित साधनसुविधांमध्ये वाढलेल्या, सामाजिक विषमता अनुभवलेल्या आणि कुटुंबातील विज्ञान शाखेत उच्च शिक्षण घेणाऱ्या पहिल्या महिला आहेत. (women teaching STEM in backwaters)
जम्मू-काश्मीरमधील राजौरी येथील सरकारी पदव्युत्तर महाविद्यालयात वनस्पतिशास्त्र शिकवणाऱ्या डॉ. रुचिका शर्मा यांचे उदाहरण खूप बोलके आहे.
राजौरी जिल्ह्यातील नियंत्रण रेषेजवळील बाजाबैन या दुर्गम गावातून त्या आल्या आहेत. त्या सांगतात : “मला लहानपणापासून ‘का?’ आणि ‘कसे?’ हे प्रश्न पडायचे. विज्ञानातच त्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतील, असे वाटायचे.” (women teaching STEM in backwaters)
सुविधांचा अभाव मोठा होता, पण त्यांच्या पालकांनी शक्य तितके शिक्षणासाठी पाठबळ दिले.
पदव्युत्तर शिक्षण आणि पीएचडीसाठी त्यांनी उत्तराखंडमधील एचएनबी गढवाल विद्यापीठात प्रवेश घेतला. घरापासून ८५० किलोमीटर आणि १८ तासांचा प्रवास — “अत्यंत कठीण, पण अत्यंत महत्त्वाचा,” असे त्या त्याबद्दल सांगतात.
त्यांच्या सहकारी डॉ. आयुषी ठाकूर (भूगर्भशास्त्र) आणि डॉ. सुहासिनी (पशुवैद्यकीय तंत्रज्ञान आणि प्राणिशास्त्र) या शहरी पार्श्वभूमीतून ग्रामीण महाविद्यालयांमध्ये आल्या. अपुऱ्या सुविधांशी जुळवून घेणे त्यांच्यासाठी मोठे आव्हान होते. (women teaching STEM in backwaters)
या तिघींचे एक मत समान आहे — ग्रामीण आणि सामाजिक बंधनांमध्ये अडकलेल्या मुलींना विज्ञान शिकवणे हे त्यांच्यासाठी सर्वात समाधानकारक काम आहे.
सामाजिक वास्तवाशी संघर्ष
हरियाणातील रतिया येथे डॉ. ऋचा राणी भौतिकशास्त्र शिकवतात.
त्यांच्या महाविद्यालयातील विद्यार्थी प्रामुख्याने ग्रामीण कृषिप्रधान कुटुंबांतून येतात. जातीय विषमता, आर्थिक मर्यादा आणि महिलांच्या शिक्षणाबद्दलचा मर्यादित दृष्टिकोन या सर्वांचा परिणाम विद्यार्थ्यांवर दिसतो. (women teaching STEM in backwaters)
डॉ. राणी सांगतात की मुलींना वसतिगृहात राहण्याची परवानगी नसते. त्यामुळे त्यांना रोज घरी परतावे लागते आणि अभ्यासासाठी वेळ कमी मिळतो.
शेतीची कामे, आर्थिक अडचणी आणि अर्धवेळ रोजगार यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांची उपस्थिती कमी असते. काही मुलींची शिक्षण सुरू असतानाच लग्ने लावली जातात. (women teaching STEM in backwaters)
त्या म्हणतात : “इथे शिक्षणाला नेहमीच प्राधान्य नसते. जगण्याच्या गरजा त्यापेक्षा मोठ्या असतात. विद्यार्थ्यांना वर्गात आणण्यासाठी सतत समजावावे, आग्रह करावा लागतो.”
कॅनडा स्थलांतराला पर्याय
पंजाबमधील बठिंडा येथे वनस्पतिशास्त्र शिकवणाऱ्या डॉ. कृती यांच्या मते विज्ञान शिकवणे तेथेही तितकेच आव्हानात्मक आहे.
त्या म्हणतात : “विद्यार्थ्यांना विज्ञानातील मूलभूत संकल्पनाच माहिती नसतात. पदवी अभ्यासक्रमासाठी आवश्यक पूर्वतयारी नसते. प्रेरणा कमी असते.”
त्यांच्या मते पंजाबमधील अनेक विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणापेक्षा कॅनडा किंवा ऑस्ट्रेलियात स्थलांतर करणे हेच मुख्य ध्येय बनले आहे. (women teaching STEM in backwaters)
या परिस्थितीत विद्यार्थ्यांची आवड निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ‘नर्सरी आणि गार्डनिंग’ हा आंतरशाखीय अभ्यासक्रम सुरू केला. ड्रॅगन फ्रूट आणि स्ट्रॉबेरी लागवडीसारख्या विषयांमुळे विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद वाढला.
त्या म्हणतात : “आता परदेशात जाण्याचे मार्ग कमी झाले आहेत. त्यामुळे महाविद्यालयात विद्यार्थ्यांची संख्या वाढत आहे — आणि काही चांगले विद्यार्थीही येत आहेत.” (women teaching STEM in backwaters)
शांत पण मूलभूत परिवर्तन
या चार राज्यांतील अनुभवांमधून एक समान चित्र समोर येते.
या महिला शिक्षिका दुर्गम आणि सामाजिकदृष्ट्या वंचित भागांतील महाविद्यालयांत विज्ञान शिकवत आहेत. प्रयोगशाळांमध्ये साधनसुविधांचा अभाव, जुनी ग्रंथालये, अपुरा प्रशासकीय पाठिंबा — या सर्व मर्यादांनंतरही त्या हार मानत नाहीत.
त्यांच्यात स्वतःच्या कामाबद्दल अभिमान आहे. पण संशोधनाच्या संधी नसल्याने निराशाही आहे. पीएचडी करूनही अनेक जणी संशोधनविश्वापासून दूर गेल्या आहेत. (women teaching STEM in backwaters)
तरीही विद्यार्थ्यांशी असलेले त्यांचे नाते हेच त्यांच्या कामाचे खरे बळ ठरते.
अनेक मुलींसाठी महिला STEM शिक्षिका म्हणजे फक्त शिक्षक त्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासातील महत्त्वाचा घटक आहेत. शिक्षणामुळे स्वायत्तता मिळू शकते, विचार करण्याचे स्वातंत्र्य मिळू शकते आणि प्रश्न विचारणे चुकीचे नाही, हे त्या विद्यार्थिनींना दाखवतात.
विज्ञानाचा पाया वर्गखोल्यांतच
या शिक्षिका प्रत्येक विद्यार्थ्याचे आयुष्य बदलतातच असे नाही. प्रत्येक वर्ग बौद्धिक क्रांतीचे केंद्र बनतोच असेही नाही.
मात्र काही विद्यार्थ्यांमध्ये त्या जिज्ञासा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि विचारशक्ती जागृत करतात — आणि तेच पुरेसे महत्त्वाचे आहे.
भारताच्या दुर्गम भागांतील STEM शिक्षण देणाऱ्या महिलांची ही कथा आजच्या काळात फार लक्षवेधी ठरणारी नाही; पण ती अत्यंत मूलभूत आणि परिवर्तनकारी आहे.
कधीच राष्ट्रीय क्रमवारीत न झळकणा-या देशातील वर्गखोल्यांमध्ये, या महिला वैज्ञानिक दृष्टिकोन घडवत आहेत. आणि हे करताना त्या भारतातील विज्ञान शिक्षणाचा अर्थ नेमका काय असू शकतो, याच्या मर्यादाच विस्तारत आहेत.
( 101 Reporters च्या सौजन्याने)