समकालीन माध्यमे विशेषतः कार्टून, अॅनिमेशन मालिका, बालकेंद्रित चित्रपट, वेबसीरिज आणि लोकप्रिय मनोरंजन आजच्या समाजाच्या लिंगविषयक कल्पना व सत्ताकेंद्रांचे प्रतिबिंबित मानली जातात. या माध्यमांमध्ये वारंवार दिसणारा “त्याच्या विश्वातील एकमेव ‘ती’” हा पॅटर्न सामाजिक संशोधनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या पॅटर्नमध्ये अनेक पुरुष पात्रांच्या समूहात फक्त एकच स्त्री/मुलगी दाखवली जाते, आणि तिची भूमिका बहुतांश वेळा सजावटीची, सहाय्यक किंवा भावनिक आधारपुरती मर्यादित असते. ही उपस्थिती टोकनिझमचा भाग असल्यामुळे स्त्रीची एजन्सी, म्हणजेच तिची निर्णयक्षमता किंवा कथानकावरचा वास्तविक प्रभाव, कमी होतो.
स्नेहल घोरपडे-नकाते
अनेक लोकप्रिय कार्टूनमध्ये “त्याच्या विश्वातील एकमेव ‘ती’” हा पॅटर्न स्पष्टपणे दिसून येतो. छोटा भीम मध्ये छुटकी, पोकेमन मध्ये मिस्टी, डोरेमन मध्ये शिझुका , बेन टेन, तसेच शिंचन आणि स्कूबी- डुबी, चिकू बंटी, अभिमन्यू, मायटी राजू, टीटू यांसारख्या मालिकांमध्ये एकमेव मुलगी पात्र दिसते. मोटू पतलू सारखे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध कार्टूनमध्ये एकही स्त्रीपात्र नाहीये. या सर्व कथानकांमध्ये मुलांची संख्या अधिक असून स्त्री पात्रांना सहाय्यक, भावनिक किंवा स्टीरिओटाइपिकल भूमिकांमध्ये मर्यादित ठेवले जाते. त्यामुळे माध्यमांमध्ये स्त्रीप्रतिमेचे टोकनिझम (प्रतीकात्मक) प्रतिनिधित्व अधिक खोलवर समोर येते. माध्यमांमध्ये दिसणाऱ्या या मर्यादित स्त्रीप्रतिमेमुळे सामाजिक पातळीवरही अनेक परिणाम घडतात.
बालक हे या सामग्रीचे प्राथमिक ग्राहक असल्याने, बालपणीचे दृश्य-अनुभव त्यांच्यातील लिंगसमज आणि व्यक्तिमत्वाची घडण यावर खोल प्रभाव टाकतात. मुलींना कथांमध्ये त्यांच्या प्रतिनिधित्वाची संख्या कमी असल्याची जाणीव होते; तसेच नेतृत्व, साहस किंवा समस्यांवर उपाय शोधण्याच्या भूमिका स्वतःसाठी कमी शक्य आहेत असा समज तयार होऊ शकतो. दुसरीकडे मुलांच्या मनात साहस, तंत्रकुशलता, निर्णयक्षमता इत्यादी गुण केवळ पुरुषांशी संबंधित आहेत असा चुकीचा विश्वास निर्माण होऊ शकतो. परिणामी लिंग-समता, परस्पर आदर आणि सहकार्य या मूल्यांची सामाजिक पातळीवर मर्यादित जाणीव होते. (Representation of women in the media and gender equality)
‘एकमेव मुलगी’ पात्राचे विश्लेषण करताना असे आढळते की तिच्या व्यक्तिमत्वाची बांधणी स्टीरिओटाइप्सवर (पूर्वग्रहित प्रतिमा) आधारित असते. ती कार्टूनमध्ये मुलीला बहुतेक वेळा ठराविक स्त्रीसुलभ प्रतिमेत दाखवले जाते. गुलाबी रंग, रिबीन, नाजूक चेहरा, गोड हावभाव यातून तिचे स्त्रीत्व दर्शवले जाते. तिच्या व्यक्तिरेखेत नम्रता, काळजी, भावनिकता हे गुण अधोरेखित केले जातात. ती गटातील “एकमेव मुलगी”म्हणूनच दिसते आणि कथानकात सहाय्यक भूमिका निभावते. त्यामुळे मुलीचे स्त्रीत्व सौंदर्य, नम्रता आणि दुय्यम भूमिकांपुरते मर्यादित केलेले दिसते. सुंदर, भावनिक, विनयशील आणि सहाय्यक म्हणून दाखवली जाते, परंतु क्वचितच स्वतंत्र निर्णय घेणारी किंवा कथानक पुढे नेणारी सक्रिय भूमिका निभावते. अशा मर्यादित चौकटी समाजातील पितृसत्ताक कल्पनांना बळ देतात आणि महिलांच्या संभाव्य क्षमतांचे संकुचित चित्र उभे करतात. ही प्रक्रिया माध्यमांमध्येच नाही तर व्यापक सामाजिक संरचनेतही लिंगभेदाला मान्यता देते. लिंगभाव -संवेदनशील माध्यमनिर्मितीसाठी काही आवश्यक दिशादर्शक उपाय सुचवता येतीत. (Representation of women in the media and gender equality)
सर्वप्रथम, अनेक महिला पात्रे असलेली, विविध स्वभाव, कौशल्ये आणि पार्श्वभूमी असलेली कथानके विकसित करणे आवश्यक आहे. केवळ उपस्थितीसाठी नव्हे, तर कथानकाच्या प्रगतीत महत्त्वाची भूमिका निभावणारी सक्रिय महिला एजन्सी असणे गरजेचे आहे. स्टीरिओटाइप्सपासून (पूर्वग्रहित प्रतिमा) दूर जात वास्तववादी, सक्षम आणि बहुआयामी स्त्रीप्रतिमा निर्माण करणे हे मुलांच्या सर्वांगिण मानसिक व सामाजिक विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मुलांना लिंगसमतेची जाण, सहकार्याची वृत्ती आणि विविधतेचा आदर शिकवण्यासाठीमाध्यमांनी जबाबदारीने सामग्री सादर करण्याची गरज आहे. (Representation of women in the media and gender equality)
“त्याच्या विश्वातील एकमेव ‘ती’” हा पॅटर्न केवळ मनोरंजनातील साधा योगायोग नसून समाजातीलपितृसत्ताक विचारसरणीचे पुनरुत्पादन करणारा एक गंभीर सांस्कृतिक संकेत आहे. माध्यमे ही बालकांच्या कल्पनाविश्वाची मूलभूत रचना घडवतात, त्यामुळे स्त्री आणि पुरुष यांचे संतुलित, समतोल आणि सक्षमप्रतिनिधित्व अनिवार्य ठरते. टोकनिझमच्या (प्रतीकात्मक) पलीकडे जाऊन स्त्री पात्रांना प्रभावी स्थान देणे केवळ माध्यमांची गुणवत्ता वाढवणारे नाही, तर समतावादी समाजनिर्मितीसाठीही अत्यावश्यक आहे.