- जयवंत अहिर
क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी यांची सातारा येथील अभेद्य जेलमधून मारलेली ऐतिहासिक उडी. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील ती खरीखुरी ऐतिहासिक उडी मानली जाते. त्यासंदर्भात आपण इथे तपशीलवार जाणून घेणार आहोत.
नागनाथअण्णा नायकवडी यांना इस्लामपूर जेलमधून सुरक्षित अशा सातारा जेलमध्ये हलवण्यात आले. सातारा जेलच्या दारात सर्व गाड्या सुरक्षित पोहचल्या. अण्णांची गाडी जेलच्या आत गेली आणि पोलिसांनी एकदाचा श्वास घेतला. डीवायएसपी भोसले यांनी जेलरला खास सूचना दिल्या. ‘यांनी इस्लामपूर सबजेलमधून पळून जाण्याचा प्रयत्न केला होता; म्हणून यांच्यावर नजर ठेवण्यासाठी एका खास पोलिसाची नेमणूक करा,’ असे सांगून पोलिस इस्लामपूर परतीच्या मार्गी लागले.
अभेद्य सातारा जेल
सातारा जिल्ह्यातील तो जेल अभेद्य. अशा जेलमधून पळून जाणे सोपे नव्हते. डीवायएसपी भोसलेंच्या सांगण्याचे गांभीर्य वाटले नाही. जेलरने त्या गोष्टीला विशेष महत्त्व न देता पूर्वी जेलमध्ये असलेल्या बर्डे गुरुजींवर लक्ष ठेवणाऱ्या अडिसरे नावाच्या पोलिसाला अण्णांच्यावर लक्ष ठेवण्यास सांगितले आणि बर्डे गुरुजींना ज्या बरॅकमध्ये ठेवले होते, त्याच बराकीत नागनाथअण्णांना ठेवले.
हेही वाचाः N D PATIL विवेकी योद्धा
त्यांना वाळव्यात पकडल्यापासून साताऱ्याला आणले तो ४० वा दिवस होता, तो वार होता गुरुवार. सातारच्या तुरुंगाला चारी बाजूला उंच-उंच काळ्या दगडांच्या भक्कम भिंती, तुरुंगाला एक मोठे प्रवेशव्दार, ते मोठ्या लाकडी दरवाजाने सतत बंद ठेवले जात असे. गरजेप्रमाणे त्याची उघडझाप केली जायची. इतर वेळी लहान दिंडी दरवाजाने ये-जा होत असे. सतत जेलच्या आत बाहेर चोवीस तास हत्यारबंद पोलिसांचा कडक पहारा असे. आतल्या आत कैद्यांना ठेवण्यासाठी बंद बरॅक बांधलेल्या आहेत. तसेच बरेच मोठे मोकळे मैदान कैद्यांना फिरण्यासाठी आहे.
नागनाथअण्णा बर्डे गुरुजींच्या बराकीत
कैद्यांच्या आंघोळीसाठी मोठा पाण्याचा हौद, जेवण बनवण्यासाठी स्वयंपाकघर, धान्य भांडार, ग्रंथालय वगैरे आवश्यक तेवढ्या सोई केल्या आहेत. रात्री कैद्यांची हजेरी घेऊन सर्वांना बराकीमध्ये डांबले जायचे आणि बराकीच्या दरवाजाला कुलूप घातले जायचे. रात्रभर कडक पहारा असायचा. सकाळी सर्वांना प्रातर्विधी व आंघोळीसाठी मोकळे सोडले जायचे, अशी पद्धत होती. या पद्धतीची नागनाथअण्णांना काडीमात्र कल्पना नव्हती. त्यांना आजच इस्लामपूरच्या सबजेलमधून आणले होते आणि सातारच्या सेंट्रल जेलमध्ये बर्डे गुरुजींच्या बराकीमध्ये बंदिस्त ठेवले होते.
सकाळी नेहमीप्रमाणे एक हवलदार आला. त्याने प्रत्येक बराकीची ओळीने कुलपे काढली. सर्व कैदी बाहेर आले. त्याप्रमाणे नागनाथअण्णाही बाहेर आले आणि जेलमधल्या मैदानात येऊन थांबले. तिथं त्यांना कामेरीचे एस. बी. पाटील भेटले. अण्णा त्यांना म्हणाले, ‘अहो एस. बी. इस्लामपूरच्या जेलपेक्षा या जेलमधून पळून जायला सोपं आहे. तुम्ही येणार का माझ्याबरोबर?’ एस. बी. पाटील म्हणाले, ‘माझी शिक्षा संपत आली आहे. थोडे दिवस राहिलेत. आता पळून जाण्यात काय अर्थ आहे?’
हेही वाचाः Comrade Bharat Patankar : योद्धा कॉम्रेड
हीच गोष्ट बर्डे गुरुजींना विचारली. त्यांनीही एस. बी. पाटलांसारखेच उत्तर दिले. शेवटी अण्णा म्हणाले, ‘मी जेल फोडून जातो. निदान मला तरी मदत करा.’ त्यावर एस. बी. पाटील म्हणाले, ‘मी हा जेल फोडून पळून जाण्यासाठी नियोजन केलं आहे. तुम्ही जेल फोडणार, तर माझ्या नियोजनाचा उपयोग केलात, तर नक्की यशस्वी व्हाल.’ एस. बी. पाटलांना अण्णा म्हणाले, ‘मला पकडून इंग्रजांनी माझा अपमान केलाय. मला त्यांचा पराभव करून त्यांना धडा शिकवायचा आहे. काही झाले तरी मी तुरुंग फोडणारच.’
पळून जाण्याचे नियोजन
ठरल्याप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी सकाळी ट्रायल घेतली. बर्डे गुरुजी हौदाकडे निघाल्यावर नेहमीच्या सवयीप्रमाणे पोलिस बर्डे गुरुजींच्या मागे गेला. आता कसलीही अडचण राहिली नाही. पलायनाचा बेत अण्णांनी निश्चित केला. त्यांनी एस. बीं. ना तसे सांगितले व पुढील बेतही सांगितला. सकाळी बरॅकमधून बाहेर सोडल्याबरोबर बर्डे गुरुजींनी हातपाय धुण्यासाठी पाण्याच्या हौदाकडे जायचे. तेथे त्यांनी नेहमीपेक्षा जास्त वेळ काढायचा.
तुरुंगाच्या आतील एका पोलिसाची कटकट मिटली. दुसरा पोलिस कुलपे काढायच्या नादात आपोआपच राहतोय आणि तिसरा पोलिस धान्य कोठीतील शिदा घ्यायला जातो. त्याला तिकडेच एकाने गुंगवायचे. सर्व नियोजन व्यवस्थित ठरवले. नंतर दुपारी अण्णांना जेलमधून बाहेर काढले व सर्व पोलिस चौक्यावरुन (अगदी मेढ्यापर्यंतच्या) अधिकाऱ्यांना हेच नागनाथ नायकवडी म्हणून ओळख करण्यासाठी फिरवले आणि चार वाजता परत सातारा जेलमध्ये आणून बर्डे गुरुजींच्या बरॅकमध्ये बंद केले. रात्री बर्डे गुरुजींनाही जेल फोडण्याचे नियोजन समजून सांगितले. गुरुजींनीही त्या नियोजनाला संमती दिली.
ऐतिहासिक उडी
अण्णा जेलमध्ये आलेला तिसरा दिवस होता. चौथ्या दिवशी सकाळी नेहमीप्रमाणे प्रातर्विधी व अंघोळीसाठी सर्व कैद्यांना सोडण्यासाठी पोलिसाने बराकीच्या किल्ल्या घेऊन कुलपे काढण्यास सुरुवात केली. प्रथम बर्डे गुरुजींच्या बराकीचे कुलूप काढले. नागनाथअण्णा व बर्डे गुरुजी बाहेर आले. ठरल्याप्रमाणे बर्डे गुरुजी पाण्याच्या हौदाकडे गेले. अडिसरे पोलिस बर्डे गुरुजींबरोबर गेला. एस. बी. पाटील, साळी व शामू रामा बाहेर आल्याबरोबर चौघेही पलायनच्या भिंतीजवळ गेले. वशीचा साळी व नेर्लेचे बाबू रामाचे भाऊ शामूराम भिंतीकडे तोंड करुन बसले, लगेच एस. बी. दोघांच्या खांद्यावर बसले. नागनाथअण्णा एस. बीं.च्या खांद्यावर बसले. नियोजनाप्रमाणे पहिली जोडी उभी राहिली. नंतर एस. बी. पाटील उभा राहिले आणि शेवटी अण्णा उभा राहिले.
हेही वाचाः लोकशाहीच्या व्यापक विस्तारात जी. डी. बापूंचे स्मरण आवश्यक : अरुण खोरे
अण्णा एस. बीं.च्या खांद्यावर उभे राहिल्यावर छातीच्या खाली पर्यंतचा भाग भिंतीच्या वर आला. भिंतीवर चढायचे म्हटले तर भिंतीवर हाताचा जोर देऊन चढणे भाग होते. विचार करायला वेळ नव्हता. नागनाथअण्णा भिंतीवर चढले. तुरुंगाच्या बाहेर पाहिल्यावर ये जा करणारे लोक दिसले. रविवार १० सप्टेंबर १९४४ चा नुकताच सूर्योदय व्हायला लागला होता. त्या उगवत्या सूर्याला साक्ष ठेवून कसलाच विचार न करता १८ फूट उंचीच्या तटावरुन डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोपर्यंत त्यांनी खाली उडी मारली. तळहाताला थोडीसी इजा झाली. बाकी कुठेही खुट्ट झाले नाही. क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी यांची सातारा येथील अभेद्य जेलमधून मारलेली ही ऐतिहासिक उडी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील खरीखुरी ऐतिहासिक उडी होय.
कैदी पळाल्याचे घोषित
तळहातातून रक्त येत होते. विचार करायला नागनाथअण्णांना वेळ कुठे होता? तुरुंगाच्या बराकीतून बाहेर पडल्यावर सूर्योदयाच्या बरोबर आठव्या मिनिटाला भिंतीवरून उडी मारली व तुरुंगातून बाहेर पडले. रक्ताने माखलेले तळहात मातीत चोळले आणि शेळीसाठी गवत उपटतोय असा देखावा करत, गवत उपटत-उपटत मुलांनी वाट पाडलेल्या तारेच्या कंपाउंडमधून ते बाहेर पडले. कुठेच नागनाथचा पत्ता लागत नाही म्हटल्यावर कैदी पळाल्याचे घोषित केले. बिगुल वाजायला लागला. सातारा शहरात अण्णांची शोधाशोध सुरु झाली. त्याला आता खूप वेळ झाला होता.
वाघाच्या घरात पाहुणा
सातारा जेलच्या तटावरुन उडी मारून नागनाथ आण्णा सातारा शहराच्या दिशेने चालले होते. एका घराला वकिलाच्या नावाची पाटी दिसली. त्या काळात वकील मंडळी व शाळा मास्तर जवळ-जवळ सर्वच राष्ट्रप्रेमी होती. वकिलांची आपल्याला मदत होईल म्हणून त्याच्या घरात जाताना हातातली गवताची मूठ त्याच्या छोट्याशा बागेच्या कोपऱ्यात टाकली आणि ‘वकीलसाहेब आहेत का?’ म्हणून विचारले. घरातून बाईमाणसाचा आवाज आला. (बहुतेक त्याची बायको असावी) ‘आहेत अंघोळ करतायत. तुम्ही बसून घ्या.’ घरात येऊन ते खुर्चीवर बसले. समोरच्या भिंतीवर त्यांना पंचम जॉर्जचा फोटो लटकवलेला दिसला. वाघाच्या घरात आपण पाहुणा म्हणून आलोय हे त्यांनी ताबडतोब ओळखले आणि दूध घालायला आलेल्या शेतकरी बाईला पाटी उचलू लागल्याच्या निमित्ताने ते उठले. त्या बाईच्या डोक्यावर पाटी ठेवली ते तडक घराच्या बाहेर पडले.
कर्मवीर अण्णांच्या घरात आसरा
थोडे चालल्यावर रस्त्यालगत कन्याशाळेजवळ जाजू मारवाड्याचे दुकान लागते. जाजू मारवाडी राष्ट्रप्रेमी होता. शिवाय अण्णांची व त्याची ओळखही होती. त्यांना घडला प्रकार थोडक्यात सांगितला. जाजू म्हणाले, ‘दिवसभर दुकानात गिऱ्हाईकांची वर्दळ असते. उगीच धोका पत्करायला नको.’ नागनाथअण्णा म्हणाले, ‘ठीक आहे. मला सोमवार पेठेतील कर्मवीर अण्णांचे घर दाखवायला माणूस द्या.’ त्या प्रमाणे त्यांनी आपल्या भाच्यास त्यांच्या बरोबर दिले. थोडे अंतर चालून गेल्यावर सोमवार पेठेतील कर्मवीर अण्णांच्या घरचा रस्ता लक्षात येताच जाजूच्या भाच्यास परत जायला सांगून ते सोमवार पेठेतील कर्मवीर भाऊराव अण्णांच्या घरात शिरले.
क्रांतिवीर नागनाथ नायकवडींनी अभेद्य असा सातारचा जेल फोडून यशस्वी पलायन केल्याची बातमी सातारा शहरापासून जिल्ह्यापर्यंत पोहचली. सर्व जनतेला, भूमिगतांना आनंद झाला. याने ब्रिटिशांची चांगलीच जिरवली. ‘वारे बहाद्दरा!’ म्हणून अनेक जणांनी आपला आनंद व्यक्त केला. रहिमतपूरचे एक पैलवान रहिमतपुरापासून साताऱ्यापर्यंत अण्णांच्या नावाच्या घोषणा देत साताऱ्यापर्यंत पळत येऊन त्यांनी आपला आनंद व्यक्त केला. १० सप्टेंबर १९४४ ला नागनाथ अण्णांनी जेलमधून पलायन केले.
क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी यांची सातारा येथील अभेद्य जेलमधून मारलेली ऐतिहासिक उडी. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील ती खरीखुरी ऐतिहासिक उडी मानली जाते.