कोल्हापूर : प्रतिनिधी : कविता ही केवळ व्यक्तीगत नसते, तर तिच्यामध्ये सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक आणि राजकीय वास्तवाचे अनेक पदर सामावलेले असतात. आजच्या मराठी कवितेत विस्थापन, बदलती कृषी संस्कृती, पर्यावरणाचा ऱ्हास, स्त्रीचे अस्तित्व आणि मानवी जगण्यातील संघर्ष यांचे संवेदनशील प्रतिबिंब उमटत आहे, असे प्रतिपादन ज्येष्ठ साहित्यिक वसंत आबाजी डहाके यांनी आज येथे केले. (Kalsekar Award presented to Prabha Ganorkar and Ravi Korde)
शिवाजी विद्यापीठाच्या सन २०२६ च्या काळसेकर पुरस्कार वितरण समारंभात प्रमुख पाहुणे म्हणून ते बोलत होते. ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. राजन गवस अध्यक्षस्थानी होते, तर आदित्य काळसेकर प्रमुख उपस्थित होते. शिवाजी विद्यापीठाच्या वतीने देण्यात येणारे २०२६ सालचे सतीश काळसेकर काव्य पुरस्कार आणि ऋत्विज काळसेकर काव्य पुरस्कार हे अनुक्रमे ज्येष्ठ कवयित्री प्रभा गणोरकर आणि कवी रवी कोरडे यांना प्रदान करण्यात आले. पुरस्काराचे स्वरुप अनुक्रमे २१ हजार रुपये व १० हजार रुपये आणि शाल, श्रीफळ, पुष्पगुच्छ व स्मृतिचिन्ह असे आहे.
यावेळी कोल्हापूर आणि शिवाजी विद्यापीठाशी असलेल्या आपल्या दीर्घकाळच्या ऋणानुबंधांना उजाळा देताना डहाके यांनी गोविंद पानसरे, डॉ. चंद्रशेखर जहागीरदार तसेच साहित्यिक मित्र सतीश काळसेकर आणि प्रकाश विश्वासराव यांच्या आठवणींना उजाळा दिला.
प्रभा गणोरकर यांची कविता
प्रभा गणोरकर यांच्या कवितेविषयी बोलताना डहाके यांनी त्यांच्या दीर्घ साहित्यिक सहप्रवासाच्या आठवणी सांगितल्या. ते म्हणाले, त्यांच्या कवितेत स्त्रीजीवन, मानवी अस्तित्व, प्रेम, पर्यावरण आणि सामाजिक वास्तवाचे विविध पैलू व्यक्त होत असून, व्यक्तिगत अनुभवांच्या पलीकडे जाऊन अनेक स्त्रियांचे जगणे त्यात सामावले आहे. त्यांच्या कवितेतील ‘झाड’ आणि ‘प्रवास’ हे महत्त्वाचे आदिबंध असून सर्जनाची प्रेरणा आणि नष्ट होण्याची जाणीव यांचा संघर्षही त्यांच्या कवितेत दिसतो, असे त्यांनी सांगितले.
स्त्रियांनी लिहिलेली कविता व्यक्तिगत आहे की सामाजिक, हा भेदच कृत्रिम असल्याचे सांगत डहाके म्हणाले की, “प्रत्येक कवीची कविता एकाच वेळी व्यक्तिगत आणि सामाजिक असते.” प्रेमाचा कवीही समाजाविषयी तितक्याच तीव्रतेने लिहू शकतो, कारण प्रेमातूनच जगाचा कळवळा आणि अन्यायाविषयीची संवेदना निर्माण होते, असे त्यांनी स्पष्ट केले. (Kalsekar Award presented to Prabha Ganorkar and Ravi Korde)
रवी कोरडे यांची कविता
डहाके म्हणाले, रवी कोरडे यांच्या कवितेची मुळे ग्रामीण जीवन, जमीन आणि कृषी संस्कृतीत रुजलेली आहेत. विकासाच्या प्रक्रियेत शेतजमिनी जाणे, जंगलांचा ऱ्हास, गावांचे विस्थापन आणि पर्यावरणाचे प्रश्न यांचे प्रभावी प्रतिबिंब त्यांच्या कवितेत उमटते. त्यामुळे आजच्या मराठी कवितेतील नवी पिढी ही ‘विस्थापितांची पिढी’ असल्याचे सांगत डहाके यांनी कोरडे यांच्या कवितेतील संवेदनशीलता, चित्रमयता आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही टिकून राहणाऱ्या मानवी जिद्दीचे विशेष कौतुक केले.
अध्यक्षीय मनोगतात डॉ. राजन गवस म्हणाले, काळसेकर पुरस्कार हा मराठीतील महत्त्वाच्या कवींच्या सन्मानाची आणि साहित्यपरंपरेच्या जतनाची महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया आहे. प्रभा गणोरकर यांनी कविता आणि समीक्षा या दोन्ही क्षेत्रांत मूल्यनिष्ठ, निर्भीड आणि संवेदनशील लेखनातून मराठी साहित्यविश्व समृद्ध केले आहे. त्यांच्या साहित्याने स्त्रीजीवनातील अनुभवांना व्यापक सामाजिक संदर्भ दिला असून, त्यांच्या समीक्षेनेही मराठी साहित्याला आत्मपरीक्षणाची दृष्टी दिली आहे. तर, रवी कोरडे यांच्या कवितेत कृषी संस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि मातीशी असलेले नाते वेगळ्या जाणिवेने व्यक्त झाले असून, रूढ ग्रामीण कवितेच्या वाटा न स्वीकारता त्यांनी स्वतःचा स्वतंत्र काव्यस्वर निर्माण केला आहे. गणोरकर आणि कोरडे यांच्या साहित्यामुळे मराठी कविता आणि साहित्यविश्व अधिक समृद्ध होत असल्याचे प्रतिपादन त्यांनी केले.
यावेळी प्रभा गणोरकर आणि रवी कोरडे यांनी पुरस्काराबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली. कविता ननावरे आणि प्रांजली क्षीरसागर यांनी त्यांच्या निवडक कवितांचे अभिवाचन केले. कार्यक्रमाला ज्येष्ठ साहित्यिक प्रा. गौतमीपुत्र कांबळे, डॉ. प्रभंजन माने, डॉ. आर.जी. कुलकर्णी, डॉ. अवनीश पाटील, सुधीर पोटे, काळसेकर कुटुंबिय यांच्यासह विद्यार्थी-विद्यार्थिनी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. मराठी अधिविभागाचे प्रमुख डॉ. रणधीर शिंदे यांनी प्रास्ताविक केले. प्रांजली क्षीरसागर यांनी सूत्रसंचालन केले, तर डॉ. सुखदेव एकल यांनी आभार मानले. (Kalsekar Award presented to Prabha Ganorkar and Ravi Korde)