विदिशा (मध्य प्रदेश) येथे जखमी अवस्थेत सापडलेले एक यूरोशियन ग्रिफन गिधाड तब्बल पंधरा हजार किलोमीटर उडत कझाकस्तानपर्यंत गेले आणि पुन्हा भारतात परत आले. अनेक देश ओलांडत केलेला हा प्रवास “अभूतपूर्व मानला जात आहे. मणिपूरमधून सोडलेल्या अमूर ससाणा पक्ष्याने सहा दिवसांत सहा हजार किलोमीटर प्रवास करून सर्वांना थक्क करून सोडले होते. Injured vulture and Amur Falcon Migration
उपचारानंतर सुरू झाला ‘प्रदीर्घ प्रवास’
जानेवारी २०२५ मध्ये विदिशाच्या जंगलात हे गिधाड जखमी अवस्थेत मिळाले. वन विभाग आणि पशुवैद्यांनी त्याच्यावर उपचार करून ते त्याला पूर्ण बरे केले. त्यानंतर मार्च २०२५ मध्ये त्याला जंगलात परत सोडण्यात आले. त्यानंतर त्याने भारतातून थेट कझाकस्तानपर्यंत दीर्घ उड्डाण केले. आणि आता पुन्हा ते भारतात परतले आहे.
भारतीय वनसेवा अधिकारी हिमांशू त्यागी यांनी या अद्भुत प्रवासाची माहिती ‘एक्स’ (ट्विटर) वर दिली. त्यांनी गिधाडाच्या सहनशक्तीची, दिशा शोधण्याच्या नैसर्गिक क्षमतेची आणि उंच उड्डाण करण्याच्या ताकदीची प्रशंसा केली आहे. Injured vulture and Amur Falcon Migration
गिधाडाचे वैशिष्ट्य Injured vulture and Amur Falcon Migration
युरोशियन ग्रिफन गिधाड हा मोठे पंख असलेला, अत्यंत उंच उडणारा आणि तासनतास आकाशात घिरट्या घालणारा पक्षी आहे. पर्यावरणाच्या निरोगीपणाचे ते सूचक मानले जाते. Injured vulture and Amur Falcon Migration
त्याच्या पंखांची लांबी २.८ मीटरपर्यंत असते. लांब अंतरासाठी हे पक्षी ऊष्ण वायुप्रवाहांवर (थर्मल करंट्सवर) अवलंबून असतात. युरोप, मध्य आशिया, मध्य पूर्व आणि भारतीय उपखंडात त्यांचे अस्तित्व आढळते.
उपचारानंतर उपग्रहाद्वारे ट्रॅकिंग Injured vulture and Amur Falcon Migration
विदिशामध्ये सापडल्यानंतर पशुवैद्य आणि वनअधिकाऱ्यांनी उपचार करून त्याला बरे केले. पूर्णपणे तंदुरुस्त झाल्यावर त्याला जंगलात सोडण्यात आले. त्यानंतर उपग्रह तंत्रज्ञानाच्या मदतीने त्याच्या उड्डाणाचा मागोवा घेण्यात आला. या ट्रॅकिंगमुळे त्याच्या स्थलांतराच्या सवयी आणि आवडत्या अधिवासाबद्दल महत्वाची माहिती मिळाली. Injured vulture and Amur Falcon Migration
या गिधाडाने भारत, मध्य आशिया, कझाकस्तान असे अनेक देश ओलांडले. त्यामुळे अशा स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांचे संरक्षण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य महत्वाचे ठरते. या गिधाडावरील यशस्वी उपचार आणि त्याच्या थक्क करणाऱ्या परतीच्या प्रवासामुळे भारतातील संवर्धन प्रयत्नांचे महत्व अधोरेखित होते.
पक्षी संवर्धनासाठी प्रेरणादायी कथा
यूरोशियन ग्रिफन गिधाडाच्या कहाणीने दाखवून दिले की: वन्य जीव जगातल्या सर्व खंडांना जोडतात. स्थलांतरित पक्ष्यांच्या राहणीमानाचे संरक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांच्या नैसर्गिक उड्डाण मार्गांचे जतन करणे गरजेचे आहे. Injured vulture and Amur Falcon Migration
छोट्या ससाण्यांची प्रेरणादायी झेप
दरम्यान, मणिपूरमधून सोडलेले तीन अमूर ससाणा पक्षीदेखील त्यांच्या दरवर्षीच्या स्थलांतर यात्रेचा भाग म्हणून आफ्रिकेत पोहोचले आहेत.
अतुलनीय सहनशक्तीचे प्रदर्शन करत मणिपूरच्या जंगलात उपग्रह-टॅग लावलेल्या तीन अमूर ससाणा पक्ष्यांनी जगातील सर्वात विलक्षण स्थलांतरांपैकी एक प्रवास पूर्ण केला. काहीच दिवसांत या पक्ष्यांनी हजारो किलोमीटरचा प्रवास केला.
या तिन्ही पक्ष्यांची नावे आहेत – अपापांग, अलांग आणि आहु. त्यांच्याकडून मिळणाऱ्या उपग्रह संकेतांमुळे शास्त्रज्ञ पुन्हा एकदा भारावून गेले आहेत. कारण अवघे १५० ग्रॅम वजनाचे हे पक्षी इतका दीर्घ प्रवास सहज पार करताना दिसत आहेत.
अपापांगची आघाडी
अपापांग (ऑरेंज टॅग असलेला ससाणा) या तिघांपैकी सर्वात नेत्रदीपक उड्डाण करणारा पक्षी ठरला. या छोट्याशा पक्ष्याने एकही थांबा न घेता ६१०० किलोमीटर अंतर सहा दिवस आणि आठ तासांत पूर्ण केले. त्याने ईशान्य भारतातून उड्डाण करून संपूर्ण उपखंड, अरबी समुद्र, आफ्रिकेचा द्वीप ओलांडत थेट केन्या येथे लँडिंग केले. इतक्या लांब पल्ल्याचे सलग उड्डाण करणाऱ्या छोट्या पक्ष्यांमध्ये हा विक्रम ठरला आहे.
अलांगची विलक्षण कामगिरी
या तिघांमध्ये सर्वात लहान असलेली अलांग (यलो टॅग असलेली) देखील मागे राहिली नाही. तिने ५६०० किलोमीटर अंतर सहा दिवस आणि १४ तासांत पूर्ण केले. तिच्या प्रवासात दोन छोटे थांबे होते. एक रात्रीचा थांबा तेलंगणामध्ये आणि सुमारे तीन तासांची विश्रांती महाराष्ट्रात होती. त्यानंतर ती पुन्हा उड्डाण करत अरबी समुद्र ओलांडत केन्यामध्ये पोहोचली. ही तिची पहिलीच स्थलांतर यात्रा होती. त्यामुळे अलांगचे विशेष कौतुक केले जात आहे.
आहुचा उत्तरेकडील मार्गाने प्रवास
लाल टॅग असलेल्या आहु या ससाण्याने मात्र थोडा वेगळा मार्ग निवडला. प्रथम तिने पश्चिम बांगलादेशात थोडा वेळ विश्रांती घेऊन ऊर्जा मिळवली. त्यानंतर अरबी समुद्र पार करण्यासाठी उड्डाण केले.
तिने ५१०० किलोमीटर अंतर पाच दिवस आणि १४ तासांत पूर्ण केले आहे. सध्या ती सोमालियाच्या उत्तरेकडील भागात विश्रांती घेत आहे. लवकरच ती केन्या येथील Tsavo National Park मध्ये तिच्या साथीदारांना भेटेल, अशी शक्यता व्यक्त केली जात आहे. हा प्रदेश अमूर ससाण्यांसाठीचे विश्रांतीस्थळ म्हणून ओळखला जातो.
आश्चर्यकारक स्थलांतर Injured vulture and Amur Falcon Migration
अमूर ससाण्याला “टायनी लाँग-डिस्टन्स व्हॉयजर” म्हणजेच लहान पण अतिशय लांब पल्ला गाठणारा प्रवासी म्हटले जाते. या प्रदीर्घ प्रवासांवरून त्यावर शिक्कामोर्तब होते. भारतापासून पूर्व आफ्रिकेपर्यंत समुद्र, कोरडे प्रदेश आणि वाळवंट ओलांडत हा प्रवास होत असतो. त्यामुळे या स्थलांतर मार्गांचे संरक्षण करणे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या पक्ष्यांचा कठीण प्रवास जगभरातील जंगलप्रेमी, पक्षी अभ्यासक आणि संवर्धन कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देणारा आहे.