ग्लिओब्लास्टोमा या अतिशय आक्रमक आणि वेगाने पसरणाऱ्या मेंदूच्या कर्करोगाच्या उपचारात नॅनोफायबर तंत्रज्ञानामुळे महत्त्वाची प्रगती झाल्याचे नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने औषधे थेट ट्यूमरपर्यंत पोहोचवता येत असल्याने उपचारांचा परिणाम अधिक प्रभावी होऊ शकतो आणि रुग्णांचे आयुष्य वाढण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. (new hope in brain cancer treatment)
विशेष म्हणजे, ही पद्धत मेंदूमधील “ब्लड-ब्रेन बॅरिअर” या नैसर्गिक संरक्षण व्यवस्थेमुळे निर्माण होणाऱ्या अडथळ्यांवर मात करण्यास मदत करू शकते. त्यामुळे औषधे अधिक परिणामकारकपणे मेंदूपर्यंत पोहोचवणे शक्य होणार आहे.
ग्लिओब्लास्टोमा म्हणजे काय?
ग्लिओब्लास्टोमा हा मेंदूतील अत्यंत धोकादायक आणि झपाट्याने वाढणारा कर्करोग मानला जातो. प्रौढांमध्ये आढळणाऱ्या मेंदूच्या कर्करोगांमध्ये तो सर्वाधिक सामान्य आहे. (new hope in brain cancer treatment)
हा कर्करोग “ग्लियल सेल्स” म्हणजे मेंदूला आधार देणाऱ्या पेशींमधून सुरू होतो. या पेशींमध्ये असामान्य बदल झाले की त्या कर्करोगी स्वरूप धारण करतात. या रोगाचे मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तो एका जागी मर्यादित राहत नाही, तर आसपासच्या मेंदूच्या ऊतींमध्येही पसरतो. त्यामुळे तो पूर्णपणे काढून टाकणे अत्यंत कठीण ठरते.
उपचारातील मोठ्या अडचणी
ग्लिओब्लास्टोमाच्या उपचारांमध्ये अनेक गंभीर आव्हाने आहेत. या कर्करोगामध्ये विविध प्रकारच्या कर्करोगी पेशी असतात. या पेशी वेळोवेळी बदलत राहतात आणि औषधांविरोधात प्रतिकारशक्ती निर्माण करतात. मेंदूमधील “ब्लड-ब्रेन बॅरिअर” अनेक औषधांना मेंदूपर्यंत पोहोचण्यापासून रोखते. (new hope in brain cancer treatment)
ही संरक्षण व्यवस्था शरीराला विषारी पदार्थांपासून वाचवते, पण त्याचमुळे कर्करोगावरील अनेक औषधे प्रभावीपणे ट्यूमरपर्यंत पोहोचत नाहीत. त्यामुळे उपचारानंतरही कर्करोग पुन्हा होण्याचा धोका जास्त राहतो.
अमेरिकन संशोधकांची नवी पद्धत (new hope in brain cancer treatment)
अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ सिनसिनाटी आणि जॉन्स हॉपकिन्स मेडिसिनमधील संशोधकांनी या समस्येवर उपाय म्हणून नॅनोफायबर-आधारित औषध वितरण प्रणाली विकसित केली आहे.
ही प्रणाली “इलेक्ट्रोस्पिनिंग” तंत्रज्ञानाच्या मदतीने तयार करण्यात आली आहे. या प्रक्रियेत विद्युत क्षेत्राचा वापर करून अतिशय सूक्ष्म तंतूंचे जाळे तयार केले जाते आणि त्यामध्ये औषधे मिसळली जातात.
या पद्धतीचा मुख्य उद्देश म्हणजे : औषधे थेट ट्यूमरच्या ठिकाणी पोहोचवणे, ती हळूहळू आणि दीर्घकाळासाठी सोडणे आणि औषधांचा प्रभाव सातत्याने टिकवून ठेवणे.
हे संशोधन ACS Biomaterials Science and Engineering या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झाले आहे.
तीन औषधांचा संयुक्त परिणाम
या संशोधनात तीन आधीपासून मान्यताप्राप्त औषधांचा वापर करण्यात आला आहे : टेमोजोलोमाइड, अॅक्रिफ्लाविन आणि PT2385 ही औषधे स्वतंत्रपणे वापरल्यावर जितका परिणाम दिसतो, त्यापेक्षा अधिक परिणाम ती तिन्ही एकत्र नॅनोफायबरमध्ये वापरल्यावर दिसून आला. (new hope in brain cancer treatment)
संशोधकांच्या मते, या तिन्ही औषधांनी मिळून “सिनर्जिझम” म्हणजे परस्परपूरक प्रभाव दाखवला. म्हणजेच एकत्र दिल्यावर ती स्वतंत्र औषधांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरली.
प्राण्यांवरील चाचण्यांमधील निष्कर्ष
प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले की उपचार न मिळालेल्या उंदरांचा मृत्यू साधारण १९ दिवसांत झाला. मात्र नॅनोफायबर-आधारित तीन-औषध उपचार दिलेल्या उंदरांचे आयुष्य जवळपास दुप्पट वाढले.
काही प्रकरणांमध्ये सुमारे ४० टक्के उंदीर १२० दिवसांपर्यंत जिवंत राहिले. ग्लिओब्लास्टोमासारख्या गंभीर आजारासाठी हा परिणाम अत्यंत आशादायक मानला जात आहे. (new hope in brain cancer treatment)
या नव्या प्रणालीचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे : औषधे थेट ट्यूमरपर्यंत पोहोचवली जातात, औषधांचे प्रमाण नियंत्रित ठेवता येते आणि संपूर्ण शरीरावर होणारे दुष्परिणाम कमी होऊ शकतात. औषधे दीर्घकाळ सोडली जात असल्याने वारंवार उपचारांची गरज कमी होऊ शकते.
संशोधकांच्या मते, भविष्यात मेंदूवरील शस्त्रक्रियेनंतर ही पद्धत विशेषतः उपयुक्त ठरू शकते.
भविष्यातील शक्यता
संशोधक आता या तंत्रज्ञानात आणखी सुधारणा करण्याच्या दिशेने काम करत आहेत. जेणेकरून औषधांचा प्रभाव अधिक काळ टिकेल आणि उपचार अधिक प्रभावी होतील. त्यांच्या मते, ही प्रणाली केवळ ब्रेन कॅन्सरपुरती मर्यादित न राहता इतर कठीण आजारांच्या उपचारांमध्येही उपयोगी पडू शकते.
युनिव्हर्सिटी ऑफ सिनसिनाटीच्या वैज्ञानिकांनी सांगितले की, जे प्रत्यक्ष रुग्णालयीन उपचारांमध्ये सहज वापरता येतील आणि ज्यामुळे रुग्णांच्या जीवनमानात तसेच आयुर्मानात सुधारणा होईल, असे उपचार विकसित करणे हे त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आहे.
ग्लिओब्लास्टोमासारख्या धोकादायक कर्करोगाच्या उपचारांमध्ये अजूनही अनेक अडचणी असल्या, तरी नॅनोफायबर-आधारित ही नवी तंत्रज्ञान प्रणाली भविष्यासाठी आशेचा किरण मानली जात आहे.
( सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटच्या (सीएसई) `डाऊन टू अर्थ ` च्या सौजन्याने)