- जयंत बसू
फुटबॉलच्या मैदानावर प्रतिस्पर्धी संघ, बचावफळी, गोलरक्षक किंवा वेळेचा दबाव यांचा सामना खेळाडूंना करावा लागतो. मात्र २०२६ च्या फिफा विश्वचषकात खेळाडूंसमोर एक नवाच तगडा प्रतिस्पर्धी उभा राहू शकतो. ज्याला कोणताही खेळाडू मागे टाकू शकणार नाही. मेस्सी, रोनाल्डोसह सगळ्यांसमोर त्याचेच खरे आव्हान असेल. (Messi Ronaldo face unknown opponent)
हवामान संशोधन संस्था क्लायमेट सेंट्रलच्या नव्या विश्लेषणानुसार, २०२६ च्या विश्वचषकातील १०४ सामन्यांपैकी तब्बल ९७ सामन्यांवर खेळाडूंची कामगिरी कमी करणाऱ्या उष्णतेचा परिणाम होऊ शकतो. या स्पर्धेचे आयोजन अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिकोतील १६ शहरांमध्ये पाच आठवड्यांच्या कालावधीत होत आहे.
निम्म्या सामन्यांना उष्णतेचा त्रास
संशोधकांनी २८ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त तापमानाचा विशेष अभ्यास केला. यापूर्वीच्या संशोधनांमध्ये असे आढळून आले आहे की या मर्यादेपलीकडील तापमान खेळाडूंच्या शारीरिक क्षमतेवर परिणाम करते. क्लायमेट सेंट्रलच्या विश्लेषणानुसार जवळपास निम्म्या सामन्यांमध्ये अशा तापमानाचा धोका ५० टक्क्यांहून अधिक आहे. (Messi Ronaldo face unknown opponent)
यापैकी २६ सामन्यांमध्ये हवामान बदलामुळे उष्णतेची शक्यता किमान १० टक्क्यांनी वाढली असल्याचे निष्कर्षात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे जगातील सर्वाधिक लोकप्रिय फुटबॉल स्पर्धेच्या गतीवर, रणनीतीवर आणि सुरक्षेवर याचा थेट परिणाम होऊ शकतो.
क्लायमेट सेंट्रलचे हवामानतज्ज्ञ शेल विंकली म्हणतात, “भूतकाळातील विश्वचषक पुन्हा पाहायला मिळणार नाहीत. कारण खेळाडू बदलले नाहीत, तर पृथ्वी बदलली आहे.” (Messi Ronaldo face unknown opponent)
अमेरिकेतील मैदानांवर सर्वाधिक धोका
विश्लेषणानुसार अमेरिकेतील काही शहरांमध्ये उष्णतेचा धोका विशेषतः गंभीर आहे. ह्यूस्टन येथे होणाऱ्या पोर्तुगालच्या सामन्यात तीव्र उष्णतेची शक्यता तब्बल ९६ टक्के आहे. तर कॅन्ससमध्ये होणाऱ्या अर्जेंटिनाच्या सामन्यासाठी ही शक्यता ६८ टक्के आहे.
याचा परिणाम फुटबॉलमधील दोन दिग्गज खेळाडूंवर — क्रिस्टियानो रोनाल्डो आणि लिओनेल मेस्सी — यांच्यावरही होऊ शकतो. दोघे अजूनही उच्च दर्जाचा खेळ करत असले तरी त्यांचे वय आता त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात पोहोचले आहे. (Messi and Ronaldo face unknown opponent)
माजी भारतीय फुटबॉलपटू क्रॉम्प्टन दत्ता यांच्या मते, उष्णतेचा परिणाम ज्येष्ठ खेळाडूंवर अधिक तीव्रतेने होतो. ते म्हणाले, “एखादा खेळाडू साधारणपणे सामन्यात दहा वेळा वेगवान धाव घेत असेल, तर तीव्र उष्णतेत त्याला सातच वेळा ते शक्य होईल.”
ह्यूस्टन आणि डॅलससारख्या उष्ण शहरांमध्ये खेळणाऱ्या इंग्लंड, जर्मनी, जपान, क्रोएशिया, काँगो आणि कुरासाओसारख्या संघांनाही अशाच परिस्थितीचा सामना करावा लागू शकतो. (Messi Ronaldo face unknown opponent)
याउलट कॅनडातील व्हॅन्कुव्हर येथे होणाऱ्या ऑस्ट्रेलियाच्या सामन्यांमध्ये उष्णतेचा धोका केवळ एक टक्का असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
उष्णता फुटबॉलचा खेळ कसा बदलते?
संशोधनानुसार २८ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त तापमानात खेळाडूंच्या धावण्याचा वेग कमी होतो, स्प्रिंटची संख्या घटते, एकूण धावलेले अंतर कमी होते आणि शरीराला पुनर्बलनासाठी अधिक वेळ लागतो.
अमेरिकन मेटिऑरॉलॉजिकल सोसायटीचे मानद सदस्य जॉन टूही-मोरालेस सांगतात, “एक मध्यरक्षक एका सामन्यात साधारण दहा किलोमीटरपेक्षा जास्त धावतो. त्याला वारंवार दिशा बदलावी लागते आणि वेगाने धाव घ्यावी लागते. वाढत्या तापमानामुळे या सर्व क्षमतांवर परिणाम होतो.”
याचा परिणाम केवळ खेळाडूंच्या आरोग्यावरच होत नाही, तर खेळाच्या शैलीवरही होतो. सामना मंदावतो, आक्रमणांच्या संधी कमी होतात आणि संघांना अधिक बचावात्मक धोरण स्वीकारावे लागते.
नॉर्वेचा आंतरराष्ट्रीय फुटबॉलपटू मॉर्टेन थॉर्सबी म्हणतो, “वाढते तापमान हे केवळ आरोग्याचे संकट नाही, तर फुटबॉलच्या गुणवत्तेवरही त्याचा परिणाम होतो. उष्णतेमुळे स्प्रिंटिंग, रिकव्हरी आणि खेळाची तीव्रता कमी होते. त्यामुळे फुटबॉलचा थरार कमी होतो..”
फिफावर वाढता दबाव (Messi and Ronaldo face unknown opponent)
याच पार्श्वभूमीवर २१ देशांतील १०० हून अधिक विद्यमान आणि माजी फुटबॉलपटूंनी फिफाला खुलं पत्र लिहून अधिक कडक उष्णता-सुरक्षा नियम लागू करण्याची मागणी केली आहे.
त्यांच्या मते सध्याचे नियम अपुरे आहेत आणि खेळाडूंना उष्णतेमुळे गंभीर आरोग्यधोके निर्माण होऊ शकतात.
खेळाडूंसोबत प्रेक्षकांनाही धोका Messi and Ronaldo face unknown opponent
तज्ज्ञांच्या मते, धोका केवळ खेळाडूंपुरता मर्यादित नाही. स्टेडियममधील प्रेक्षक, सुरक्षा कर्मचारी, प्रसारण कर्मचारी आणि स्वयंसेवक यांनाही तीव्र उष्णतेचा फटका बसू शकतो. (Messi and Ronaldo face unknown opponent)
विशेषतः दिवसा होणाऱ्या सामन्यांदरम्यान आणि स्टेडियमबाहेर तासन्तास प्रतीक्षा करणाऱ्या चाहत्यांसाठी परिस्थिती अधिक धोकादायक ठरू शकते.
पोर्ट्समाउथ विद्यापीठातील क्रीडा व आरोग्यतज्ज्ञ प्राध्यापक माईक टिप्टन यांच्या मते, “२८ अंशांपेक्षा जास्त तापमानात खेळाची तीव्रता कमी होते. तापमान आणखी वाढल्यास उष्माघात, निर्जलीकरण आणि इतर गंभीर आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात.”
हवामान बदल आता क्रीडा विषयही
२०२६ चा विश्वचषक हा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा विश्वचषक असेल. मात्र या स्पर्धेमुळे हवामान बदल आणि खेळ यांच्यातील संबंधही अधिक स्पष्टपणे समोर येत आहेत. (Messi Ronaldo face unknown opponent)
क्लायमेट सेंट्रलच्या अहवालानुसार, भविष्यात सामन्यांचे वेळापत्रक, विश्रांतीचे नियम, पाणीपुरवठा, वैद्यकीय सुविधा आणि स्टेडियम नियोजन यांना अधिक महत्त्व प्राप्त होणार आहे.
भविष्यातील स्पर्धांमध्ये सर्वोत्तम खेळाडू कोण असेल यापेक्षाही उष्णता सहन करण्याची सर्वाधिक क्षमता कुणाकडे असेल, हा प्रश्न महत्त्वाचा राहील, या अहवालातील उल्लेखाकडे एका तज्ज्ञांनी लक्ष वेधलं आहे.
फुटबॉलच्या मैदानावर मेस्सी, रोनाल्डो किंवा इतर महान खेळाडू आपल्या कौशल्याने प्रतिस्पर्ध्यांना मागे टाकू शकतात. पण २०२६ च्या विश्वचषकात त्यांच्यासमोर उभा असलेला सर्वात मोठा प्रतिस्पर्धी म्हणजे वाढती उष्णता हाच असेल. आणि हा असा प्रतिस्पर्धी आहे, ज्याच्याविरुद्धचा सामना संपूर्ण मानवजातीला एकत्रितपणे लढावा लागणार आहे.
(सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंटच्या (सीएसई) `डाऊन टू अर्थ` वरून साभार)